twitter

image1 image1 image1 image1

Pozostałości środków ochrony roślin  w paszach

Bogusław Gnusowski, Anna Nowacka

Pozostałości chemicznych środków ochrony roślin (ś.o.r.) w paszach monitorowane są w Polsce przez laboratoria Instytutu Ochrony Roślin – Państwowego Instytutu Badawczego (IOR-PIB) już od początku lat siedemdziesiątych. Prezentowane badania odbywały się na podstawie umowy zawartej pomiędzy Ministrem Rolnictwa i Rozwoju Wsi w Warszawie, a IOR-PIB w Poznaniu na wykonanie zadania „Ochrona roślin uprawnych z uwzględnieniem bezpieczeństwa żywności oraz ograniczenia strat w plonach i zagrożeń dla zdrowia ludzi, zwierząt domowych i środowiska” w ramach Programu Wieloletniego na lata 2006–2010”. Urzędowe badania pozostałości ś.o.r. w paszach wykonywane były za zgodą Głównego Lekarza Weterynarii w ramach urzędowej kontroli przeprowadzanej przez Inspekcję Weterynaryjną (IW). Za praktyczne wykonywanie urzędowych kontroli odpowiedzialni są inspektorzy Powiatowych Inspektoratów Weterynarii (PIW), którzy wykorzystują na bieżąco wyniki badań urzędowych do sprawowania nadzoru nad bezpieczeństwem pasz (Rozporządzenie 2002), w tym nad prawidłowością stosowania ś.o.r. w praktyce rolniczej (Ustawa 2006, 2008) oraz obecnością substancji niepożądanych w paszach (Rozporządzenie 2004b, 2007), jak i zgodnością z maksymalnymi dopuszczalnymi poziomami pozostałości (Rozporządzenie 2004a, 2005). W przypadkach wykrycia nieprawidłowości podejmują działania administracyjne.

Celem badań było zapewnienie wysokiej jakości produktów rolnych poprzez realizację programu badań kontrolnych dla zagwarantowania bezpieczeństwa zdrowotnego konsumentów i uzyskania lepszej jakości życia. Wyniki badań były corocznie publikowane (Gnusowski i wsp. 2007, 2008, 2009, 2010, 2012).

Próbki do badań były pobierane losowo z gospodarstw indywidualnych, mieszalni pasz, zakładów przetwórczych i hurtowni – na obszarze 16 województw – przez lekarzy i techników weterynarii z Powiatowych Inspektoratów Weterynarii (PIW). Próbki były analizowane w czterech laboratoriach IOR-PIB (laboratorium Oddziału IOR-PIB  w Sośnicowicach oraz laboratoriach Terenowych Stacji Doświadczalnych IOR-PIB  w Białymstoku, Trzebnicy i Rzeszowie). Raporty z przeprowadzonych badań były przesyłane do PIW, natomiast informacje o wykryciu przekroczeń najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości lub wykryciu substancji aktywnych niedopuszczonych do ochrony uprawy w formie powiadomień o niebezpiecznej żywności (RASFF) zgodnie z wymaganiami ustawowymi (Ustawa 2001, 2010).

W latach 2006-2010 zbadano 758 próbek pasz: 516 próbek zbóż, 177 próbki przetworów zbożowych, 2 próbki nasion roślin oleistych i 63 próbek przetworów roślin oleistych. Program badań był jednakowy dla wszystkich pasz. Ogółem oznaczono pozostałości 103 związków: 64 insektycydy, w tym 9 produktów ich rozpadu; 37 fungicydów i 2 herbicydów.

Pozostałości oznaczano nowoczesnymi, uznanymi w skali międzynarodowej metodami analitycznymi, głównie metodami wieloskładnikowymi. Metody bazowały na ekstrakcji pozostałości rozpuszczalnikiem organicznym albo metodzie rozproszenia do fazy stałej (MSPD) oraz dalszym oczyszczaniu ekstraktu przez podział ciecz/ciecz lub/i techniką ekstrakcji z fazy stałej. Część związków analizowano metodami specyficznymi. Ilościowe oznaczenia pozostałości wykonywano za pomocą chromatografii gazowej (GC/ECD/NPD) oraz wysokosprawnej chromatografii cieczowej (HPLC/UV/PDA). W przypadku wykrycia pozostałości, uzyskany wynik potwierdzano na kolumnie chromatograficznej o innej polarności i/lub na innym detektorze, między innymi spektrometrze mas.

Laboratoria weryfikowały w sposób ciągły stosowane metody analityczne zgodnie z zasadami systemu zarządzania jakością badań (Quality 2004, 2006; Metod 2007, 2009). Ponadto laboratoria regularnie uczestniczyły w międzynarodowych badaniach biegłości, organizowanych przez FAPAS, Unię Europejską oraz testach krajowych organizowanych przez Zakład Badania Pozostałości Środków Ochrony Roślin IOR-PIB w Poznaniu – krajowe laboratorium referencyjne (Rozporządzenie 2004, 2008). Uzyskały w nich zadawalające wyniki, potwierdzając tym samym swoje kompetencje w zakresie prowadzonych badań.

W 74 spośród 758 badanych próbek, czyli 9,8% ogółu analizowanych, stwierdzono obecność pozostałości ś.o.r. W 69 próbkach (9,1%) wykryto pozostałości jednego związku, a w 5 próbkach (0,7%) pozostałości dwóch związków. Wykryto pozostałości 10 spośród 103 poszukiwanych związków, w tym 8 insektycydów i 2 fungicydów. Pozostałości wykrywano  w próbkach przetworów zbożowych (17,5%) i zbóż (8,3%). Nie wykryto pozostałości  w nasionach roślin oleistych i ich przetworach. Pozostałości ś.o.r. występowały najczęściej w otrębach żytnich (44,4% próbek), mieszance paszowej (40%), otrębach pszennych (36,4% próbek), śrucie jęczmiennej (23,1% próbek) i śrucie pszennej (21,1%).

Do najczęściej wykrywanych związków należały:

•   w zbożach – pirymifos metylowy w jęczmieniu, mieszance zbożowej, owsie, pszenicy i życie,

•  w przetworach zbożowych – azoksystrobina w otrębach pszennych; chloropyrifos w otrębach żytnich oraz pirymifos metylowy w mieszance paszowej, otrębach pszennych, otrębach żytnich, śrucie jęczmiennej, śrucie kukurydzianej i pszennej.

 

W latach 2006-2010 spośród 758 badanych próbek żadna nie zawierała pozostałości wyższych niż dopuszczalne, natomiast tylko 1 (malation w otrębach pszennych) zawierała pozostałości środków niedozwolonych do ochrony zbóż. Zgodnie z obowiązującymi przepisami (Ustawa 2001, 2010) sporządzano powiadomienie informacyjne, przekazywane w ramach sieci systemu RASFF. Brak przekroczeń dopuszczalnych poziomów oraz jednostkowy przypadek stosowania środków niedozwolonych wynikają zapewne z faktu, że uprawy paszowe są uprawami wielkoobszarowymi i plantatorzy dysponują wystarczającym asortymentem ś.o.r.

Na bieżąco szacowano narażenie zagrożenia zdrowia zwierząt wykrytymi pozostałościami  ś.o.r. i w żadnym przypadku takiego narażenia nie zanotowano.