twitter

image1 image1 image1 image1

Aktualne zagadnienia z zakresu kontroli występowania substancji przeciwbakteryjnych w paszach

Monika Przeniosło-Siwczyńska, Krzysztof Kwiatek

Substancje przeciwbakteryjne (antybiotyki, sulfonamidy i chinoliny) są zaliczane do zagrożeń chemicznych, które występują w paszy lub żywności i mogą mieć negatywny wpływ na zdrowie człowieka. Występowanie leków weterynaryjnych, w tym antybiotyków lub ich pozostałości w paszach lub żywności nie pozostaje obojętne dla zdrowia zwierząt oraz konsumentów. Z tego względu kontrola występowania substancji przeciwbakteryjnych w paszach jest jednym z głównych zadań służb inspekcyjnych, jak i samych producentów.  W przeszłości antybiotyki jako tzw. antybiotykowe stymulatory wzrostu (ASW) mogły być stosowane w żywieniu zwierząt jako dodatki paszowe. Zyskały one dużą popularność w produkcji zwierzęcej, ponieważ ich dodatek do paszy powodował wzrost przyrostów masy ciała przy zmniejszeniu dawek pokarmowych, polepszał stopień wykorzystania paszy poprzez lepsze wchłanianie składników pokarmowych w kosmkach jelitowych, a jednocześnie stanowił profilaktykę chorób powodujących największe straty podczas hodowli. Powszechne i nadmierne stosowanie antybiotyków, często nieuzasadnione, a także nieodpowiednie dawkowanie oraz stosowanie w celach pozaterapeutycznych stało się przyczyną wielu problemów. Najpoważniejszym z nich okazało się zjawisko lekooporności i stale rosnąca liczba drobnoustrojów opornych na wiele antybiotyków. Z tego powodu oraz obaw, że stosowanie antybiotyków w charakterze dodatków paszowych w dłuższym okresie czasu może przyczyniać się  do narastania problemu antybiotykooporność bakterii, poszczególne kraje UE stopniowo zaczęły odstępować od stosowania ASW. Od 1 stycznia 2006 roku obowiązuje całkowity zakaz stosowania antybiotyków jako dodatków paszowych. Kontrola stosowania substancji przeciwbakteryjnych w paszach jest prowadzona w ramach Planu Urzędowej Kontroli Pasz (PUKP), który jest opracowywany corocznie. W ramach urzędowej kontroli prowadzone są badania w zakresie wykrywania substancji przeciwbakteryjnych w paszach i w wodzie oraz wykrywania niedozwolonych antybiotykowych stymulatorów wzrostu w paszach. Działania te są uzupełnieniem urzędowego nadzoru nad produkcją żywności i związanym z nim krajowym programem badań kontrolnych substancji niedozwolonych, pozostałości chemicznych, biologicznych i produktów leczniczych u zwierząt i w żywności pochodzenia zwierzęcego.

Aby egzekwować zakaz stosowania antybiotyków i prowadzić kontrolę nielegalnego ich stosowania potrzebne są odpowiednie metody analityczne. Istnieje wiele metod wykrywania i oznaczania pozostałości substancji przeciwbakteryjnych w produktach zwierzęcego pochodzenia. Natomiast w przypadku pasz liczba metod jest znacznie ograniczona. Najogólniej metody można podzielić na metody skriningowe, inaczej przesiewowe, pozwalające wykryć i niekiedy oznaczyć jedną lub więcej grup substancji oraz metody potwierdzające służące identyfikacji i ilościowemu oznaczeniu konkretnych substancji. Wszystkie stosowane metody analityczne muszą spełniać wymagania określone w Decyzji Komisji 2002/657/WE z dnia 14 sierpnia 2002 r. Należy zauważyć, że chociaż istnieje ogromna potrzeba dysponowania czułymi, dokładnymi i szybkimi metodami, by monitorować stosowanie substancji przeciwbakteryjnych, tylko ograniczona ich liczba znajduje zastosowanie do badania pasz w porównaniu do liczby metod opisanych i używanych do badania pozostałości antybiotyków w żywności. Powodem jest niewątpliwie to, że pasza jest bardzo złożoną matrycą, z różnym składem w zależności od gatunku, dla którego jest przeznaczona oraz zastosowaniem do jej wytworzenia najróżniejszych materiałów paszowych i dodatków paszowych.

Do badań prowadzonych w ramach PUKP stosowane są metody przesiewowe, które pozwalają na wykrycie jednej lub więcej grup substancji. Jako metoda przesiewowa stosowana jest metoda mikrobiologiczna oparta na hamowaniu przez substancje przeciwbakteryjne wzrostu wrażliwych bakterii, tzw. szczepów testowych. Metoda ta wykorzystuje zasadę hamowania wzrostu bakterii w odpowiednim podłożu agarowym, o czym świadczy powstanie po inkubacji strefy zahamowania wzrostu wokół badanej próbki. W metodzie zastosowano różne kombinacje pożywki, a właściwie jej odczynu pH oraz szczepu testowego. W badaniach urzędowych prowadzonych w Polsce stosowana jest metoda mikrobiologiczna 8-płytkowa. Wykorzystuje się w niej pożywki o pH 6.0, 7.2 i 8.0  w kombinacji ze szczepami testowymi Bacillus subtilis BGA, Bacillus cereus ATCC 11778 oraz Kocuria rhizophila ex. Micrococcus luteus ATCC 9341. Ze względu na właściwości i budowę chemiczną poszczególne związki różnie dyfundują, w zależności od składu pożywki i jej pH, co pozwala na wstępną identyfikację z jakim antybiotykiem możemy mieć do czynienia. W rzeczywistości działania hamujące wzrost bakterii mogą powodować substancje o działaniu przeciwbakteryjnym inne niż antybiotyki, więc wynik dodatni daje nam informację „tak, coś jest”, natomiast wynik ujemny „nie, nic nie ma”.

W przypadku otrzymania wyniku dodatniego niezbędne jest zastosowanie metod bardziej czułych i specyficznych, które pozwolą ustalić tożsamość wykrytej w badaniu przesiewowym substancji przeciwbakteryjnej. Efektywność kontroli nielegalnego stosowania substancji przeciwbakteryjnych, w tym antybiotykowych stymulatorów wzrostu, wymaga zastosowania metod czułych, specyficznych, niezawodnych i dających jednoznaczną odpowiedź, co do tożsamości wykrytych w badaniu przesiewowym substancji. Do badań potwierdzających stosowane są metody służące do identyfikacji i ilościowego oznaczenia konkretnej substancji, oparte na chromatografii cieczowej z różnymi rodzajami detektorów,
w tym chromatografii cieczowej sprzężonej ze spektrometrią mas.

Badania pasz w kierunku wykrywania substancji przeciwbakteryjnych prowadzone są w Polsce od 2006 r. W latach 2006 – 2012 zbadano łącznie 452 próbki, z czego 185 (40,9%) próbek uznano za dodatnie, czyli zawierające substancje przeciwbakteryjne. Należy jednak podkreślić, że spośród próbek dodatnich 57 (30,8%) próbek stanowiły mieszanki paszowe wyprodukowane w celu czyszczenia lub po czyszczeniu linii technologicznej po produkcji paszy leczniczej, a więc mogły one zawierać pozostałości substancji czynnej użytej do produkcji paszy leczniczej. Liczba próbek dodatnich spośród pozostałych badanych mieszanek paszowych wyniosła 128, co stanowi 28,3%. Należy równocześnie podkreślić, że przedstawione wyniki badań uzyskano metodą mikrobiologiczną, która nie daje jednoznacznej odpowiedzi, co do faktycznej obecności antybiotyków w paszy. Wynik dodatni, czyli obecność stref zahamowania wzrostu może być wynikiem obecności w próbce substancji przeciwbakteryjnej innej niż antybiotyk (np. dodatku kokcydiostatyku, obecności w paszy konserwantów i zakwaszaczy). Dlatego dla ostatecznego potwierdzenia wyniku dodatniego należy zastosować metody instrumentalne, które są bardziej specyficzne i czułe.