twitter

image1 image1 image1 image1

Urzędowa kontrola jakości handlowej pasz – stan i wyzwania

Waldemar Korol, Jolanta Rubaj, Grażyna Bielecka

Urzędowa kontrola jakości handlowej pasz (bezpieczeństwo II) służy przede wszystkim ocenie stanu paszy, jej prawdziwości, potwierdzeniu wymagań w zakresie wprowadzania paszy do obrotu rynkowego i stosowania w żywieniu zwierząt. Potwierdzenie wymaganej jakości handlowej oceniane jest przez ocenę zgodności z deklaracją producenta (etykieta) oraz spełniania innych wymagań jak nieprzekraczanie maksymalnych zawartości dodatków paszowych w mieszankach czy substancji niepożądanych pochodzenia roślinnego w paszach.

1.   Zakres urzędowej kontroli jakości handlowej pasz w roku 2013

W ramach kontroli urzędowej pasz w roku 2013 badane są mikroelementy: miedź, cynk, żelazo i mangan w mieszankach paszowych.  W badaniach biegłości w roku 2012 laboratoria ZHW badające w/w mikroelementy (13 laboratoriów) potwierdziły kompetencje w badaniach biegłości (PT) uzyskując 99,4% wyników zadowalających. W dwóch przypadkach wyników niezadowalających podjęto skuteczne działania korygujące. Producenci deklarują zwykle dodaną ilość mikroelementów do mieszanki paszowej pod nagłówkiem „Dodatki”. Takiej deklaracji nie można sprawdzić w badaniach chemicznych, ponieważ oficjalna metoda badawcza (metoda ASA, rozp. 152/2009) pozwala określić całkowitą zawartość mikroelementów. Sprawdzeniu podlega natomiast wymaganie dotyczące maksymalnej zawartości mikroelementów w mieszankach paszowych wg rozporządzenia Komisji 1334/2003/EC. W latach 2010-11 stwierdzono przekroczenia maksymalnych zawartości mikroelementów w mieszankach paszowych, w przypadku żelaza o 14,2% i 10,6%,  cynku o 12,5% i 10,6%,  manganu o 8,6% i 5,5% oraz  miedzi o 9,8% i 7,3%. Zakres badań cynku i miedzi powinien być utrzymany (320 próbek rocznie); w przypadku żelaza  i manganu wskazane byłoby rozważenie zwiększenia ilości badanych próbek (aktualnie 160 próbek rocznie).

Selen jest badany w ramach kontroli urzędowej w roku 2013 w 160 próbkach mieszanek paszowych, pełnoporcjowych (MPP) i uzupełniających (MPU). W latach 2010-2011 stwierdzono niezgodności w odniesieniu do selenu odpowiednio 3,2% i 4,8% badanych mieszanek. Stosowana metoda HGAAS została poddana walidacji w laboratoriach i sprawdzona w PT (IV stopień kaskady wg rozp. 882/2004). W badaniach biegłości w roku 2012 wszystkie laboratoria ZHW ( 9) upoważnione do badań selenu uzyskały wyniki zadowalające (100%).

Jod jest badany w 64 próbkach mieszanek (MPP i MPU) metodą kinetyczno-katalityczną z pomiarem spektrofotometrycznym (IV stopień kaskady). W latach 2010 i 2011 stwierdzono odpowiednio 4,7% i 1,6% przekroczeń maksymalnych zawartości jodu. Stosowana metoda została sprawdzona w PT a laboratoria (2) upoważnione do tych badań uzyskały wyniki zadowalające (100%). W związku ze znaczeniem jodu jako istotnego pierwiastka dla zdrowia człowieka i pokrywaniem zapotrzebowania poprzez wzbogacanie w jod paszy i uzyskiwanych  produktów zwierzęcego pochodzenia (mleko, jaja), wydaje się celowe rozważenie zwiększenia zakresu badań tego pierwiastka w paszach.

Przeciwutleniacz etoksyquin (EQ) jest badany w roku 2013 w 48 próbkach mieszanek MPP i MPU. Badania wykonują cztery laboratoria ZHW wg metody HPLC zgodnej z oficjalną metodą AOAC (III stopień kaskady), sprawdzonej w porównaniach międzylaboratoryjnych (w roku 2011 wszystkie laboratoria [4] uzyskały wyniki zadowalające). W latach 2010-2011 nie stwierdzono przekroczeń maksymalnej zawartości EQ w mieszankach paszowych. Jako dodatki paszowe oprócz EQ stosowane są inne przeciwutleniacze, np. BHT, BHA. Wskazane byłoby rozważenie zakresu badań na inne przeciwutleniacze, po sprawdzeniu metod badań (HPLC, GC) i ich wdrożeniu przez laboratoria ZHW.

W ramach urzędowej kontroli w roku 2013 badane będą witaminy A i E metodą HPLC zgodną z rozporządzeniem 152/2009 w 160 próbkach mieszanek paszowych MPP i MPU. Badania wykonują trzy laboratoria ZHW, które w roku 2012 potwierdziły swoje kompetencje w porównaniach międzylaboratoryjnych uzyskując 100% wyników zadowalających.  W przypadku witamin A i E w latach 2010 i 2011 uzyskano wysoki odsetek wyników niezgodnych z wymaganiami (deklaracja producenta, zachowanie maksymalnej zawartości), wynoszący odpowiednio 24,4% i 10,0% (witaminy A i E, łącznie). Wdrożono system interpretacji wyników w aspekcie wymagań rozporządzenia Komisji 939/2010 dotyczących dopuszczalnych tolerancji technicznych.

Urzędowe monitorowanie aminokwasów w roku 2013 obejmuje tylko lizynę i metioninę w 32 próbkach mieszanek MPP i MPU. Dwa upoważnione laboratoria, których kompetencje potwierdzono w porównaniach międzylaboratoryjnych (100% wyników zadowalających), wykonują badania metodą chromatografii jonowymiennej lub metodą UPLC, które są zgodne z  oficjalną metodą wg rozporządzenia 152/2009. Badanie lizyny i metioniny w ramach urzędowej kontroli jest prowadzone od 2011 r., w którym uzyskano następujący odsetek wyników niezgodnych w wymaganiami: lizyna 6,25%, metionina 3,0%.

Badania podstawowych składników pokarmowych, substancji balastowych (popiół nierozpuszczalny w roztworze kwasu solnego HCl) i ocena EM w roku 2013 są wykonywane przez 16 upoważnionych laboratoriów w 320 próbkach pasz (w przypadku EM – 3 laboratoria). Stosowane są standardowe metody badań, zgodne z podanymi w rozporządzeniu 152/2009. Laboratoria wykonujące badania potwierdziły swoje kompetencje w badaniach biegłości, uzyskując 99,2% wyników zadowalających (dwa przypadki wyników niezadowalających - skuteczne działania korygujące). W przypadku podstawowych składników odżywczych w latach 2010 i 2011 uzyskano zróżnicowany odsetek wyników niezgodnych. W latach 2010-2011 niezgodności wyniosły odpowiednio: wilgotność 0% i 0,33%, popiół surowy 3,0% i 9,6%; popiół nierozpuszczalny w HCl – 0%, białko ogólne 1,4% i 1,4%; tłuszcz surowy 3,1% i 4,8%, włókno surowe 0,3% i 3,2%;  skrobia 0% i 0,91%,  cukry 0% i 0,97% i EM 7,1% i 6,6%, średnio 1,9% w roku 2010 i  3,1% w roku 2011.  Zakres badań powinien być kontynuowany z uwzględnieniem w większym stopniu mieszanek paszowych uzupełniających MPU.

Makroelementy (Ca, Mg, Na, K) w materiałach i mieszankach paszowych są badane w 2013 r w ilości 160 próbek metodą  FAAS wg PN-EN ISO 6869:2002 przez 13 laboratoriów ZHW. Fosfor jest badany metodą spektrofotometryczną wg rozporządzenia 152/2009, również w 160 próbkach. Laboratoria potwierdziły swoje kompetencje w badaniach biegłości uzyskując 100% wyników zadowalających. W latach 2010-2011 uzyskano odsetek wyników niezgodnych odpowiednio: sód 0,7% i 1,9%; potas 0% i 0,72%; magnez 2,1% i 5,6%; wapń 0,7% i 4,5%; fosfor 0,7% i 4,7%; średnio 0,84% w roku 2010 i 3,5%.   Zakres badań powinien być kontynuowany z uwzględnieniem w większym stopniu materiałów mineralnych (feed grade)  i mieszanek paszowych uzupełniających MPU.

Szkodniki żywe i zanieczyszczenia botaniczne w paszach (po 80 próbek rocznie) badane są przez 4 laboratoria ZHW wg poddanych walidacji procedur, sprawdzonych w porównaniach międzylaboratoryjnych (IV stopień kaskady).   Laboratoria potwierdziły swoje kompetencje w badaniach porównawczych uzyskując 100% wyników zadowalających. W latach 2010-11 uzyskano odsetek wyników niezgodnych z wymaganiami, odpowiednio: szkodniki żywe – 10,5% i 14,9%, zanieczyszczenia botaniczne – 2,5% i 1,1%.

Fluor w fosforanach paszowych i mieszankach mineralnych w ilości 48 próbek rocznie badają 2 laboratoria ZHW metodą potencjometryczną z zastosowaniem elektrody jonoselektywnej ISE. Metoda została podana walidacji w laboratoriach i oceniona w badaniach porównawczych (IV stopień kaskady). Laboratoria potwierdziły kompetencje w badaniach biegłości (100% wyników zadowalających). W latach 2010-11 nie stwierdzono wyników niezgodnych z wymaganiami. Wskazane byłoby rozszerzenie badań fluoru na mieszanki paszowe, w tym MPU i wdrożenie metody oficjalnej wg EN 16279.

Badanie azotynów metodą spektrofotometryczną (IV stopień kaskady) wykonywane jest przez 4 upoważnione laboratoria, których kompetencje potwierdzono w porównaniach międzylaboratoryjnych z wynikiem pozytywnym. W latach 2010-11 nie stwierdzono wyników niezgodnych z wymaganiami. 

Badanie homogeniczności produktów paszowych prowadzone jest przez 12 upoważnionych laboratoriów ZHW w 80 próbkach produktów paszowych rocznie. Odsetek wyników niezgodnych w latach 2010-2011 wyniósł odpowiednio: 2,5% i 6,0%.  Zastosowana do tego celu  metoda obliczeniowa (IV stopień kaskady) oparta jest na wynikach badania zawartości wapnia, chlorków, cynku lub miedzi metodami akredytowanymi, zgodnymi z rozporządzeniem 152/2009 lub normą PN-EN ISO 6869:2002 (wapń), jak również laboratoria są na bieżąco kontrolowane w badaniach porównawczych. Laboratoria potwierdziły kompetencje w badaniach biegłości (100% wyników zadowalających).

Badanie GMO w ramach urzędowej kontroli pasz ma na celu sprawdzenie prawidłowości oznakowania produktów GMO (powyżej 0,9% GMO – obowiązek oznakowania paszy). Badania obejmują 8 produktów GMO: soja Roundup Ready, kukurydza MON810 i Bt176 oraz rzepak T45, Ft73, Ms8, Rf3 i Ms8 x Rf3. Kompetencje 6 laboratoriów wykonujących badania GMO zostały sprawdzone w porównaniach międzylaboratoryjnych; w roku 2011 uzyskano 100% wyników zadowalających. W ramach urzędowej kontroli w latach 2010 i 2011 uzyskano niewielki odsetek wyników niezgodnych z wymaganiami, w zakresie oznakowania produktów GMO – odpowiednio 0,8% i 1,5%. Aktualnie zarejestrowano 47 modyfikacji GMO. Przedmiotem urzędowej kontroli jest zatem 17% zarejestrowanych produktów GMO. Urzędowa kontrola pasz GMO spełnia zadanie, o czym świadczy spadek wyników badań niezgodnych z wymaganiami, z około 5% w latach 2004-05 do 0,8-1,5 % w latach 2010-11.

W roku 2013 wprowadzono badania mocznika w materiałach paszowych wysokobiałkowych, zwłaszcza w drożdżach paszowych i mączkach rybnych. Mocznik badany będzie w 160 próbkach pasz przez sześć laboratoriów ZHW, których kompetencje potwierdzono w porównaniach międzylaboratoryjnych.  Badania mocznika prowadzone będą  wg oficjalnej metody spektrofotometrycznej podanej w rozporządzeniu 152/2009.

 

2.   Zmiany zakresu urzędowej kontroli jakości handlowej pasz w roku 2013

Zmiany w zakresie urzędowej kontroli pasz w roku 2013 to przede wszystkim uwzględnienie monitorowania mocznika w wysokobiałkowych materiałach paszowych (drożdże paszowe, mączka rybna, inne). Wyniki monitorowania drożdży paszowych i mączek rybnych w ramach Programu Wieloletniego IZPIB w roku 2012 wskazywały na przypadki występowania mocznika zwłaszcza w drożdżach paszowych i mączkach rybnych. Również producenci pasz zgłaszali ostatnio przypadki pogorszenia jakości wysokobiałkowych materiałów paszowych i ich fałszowanie mocznikiem w celu podwyższenia zawartości białka ogólnego.

Kolejna zmiana dotyczyła ograniczenia zakresu badania selenu i witamin A i E do mieszanek paszowych pełnoporcjowych MPP i mieszanek paszowych uzupełniających MPU. Rozporządzenie Komisji nr 939/2010  podaje „dopuszczalne tolerancje w odniesieniu do etykietowania składu materiałów paszowych lub mieszanek paszowych”. Zatem stosowanie kryteriów z rozporządzenia 939/2010 do premiksów (z wyjątkiem premiksów farmerskich, które w zasadzie odpowiadają MPU)  wykracza poza zakres tego rozporządzenia.

Doprecyzowano zakres urzędowej kontroli pasz w taki sposób, aby nie badać mieszanek paszowych mineralnych  w zakresie składników pokarmowych, np. białko, tłuszcz, włókno.  Zgodnie z zał. VI rozporządzenia 767/2009 w mineralnej MPU powinny być badane składniki mineralne tj. wapń, sód, fosfor i magnez oraz lizyna i metionina (jeśli były dodawane).

Ponadto do planu urzędowej kontroli w roku 2013 włączono w większym stopniu badanie MPU w zakresie podstawowych składników pokarmowych, składników mineralnych i dodatków paszowych na zgodność z deklaracją producenta podaną na etykiecie. 

 

3.   Nowe wyzwania w dostosowaniu do wymagań

W ubiegłym roku wydane zostały dwie normy zawierające metodę HGAAS oznaczania selenu (PN EN 16159) i metodę potencjometryczną ISE oznaczania fluoru (PN EN 16279)  w paszach. Zgodnie z rozporządzeniem 882/2004 metody normatywne (II stopień kaskady) powinny być stosowane do celów urzędowej kontroli pasz. Normy te zostały wydane w języku oryginału ( j. angielski), a jedynie tytuł i zakres normy jest w języku polskim. Zgodnie z wymaganiami, laboratoria powinny wdrożyć badanie selenu i fluoru wg procedur podanych w tych normach. Metody te będą przedmiotem szkolenia i oceny w porównaniach międzylaboratoryjnych.

Celowe jest także pilne sprawdzenie metod i przeprowadzenie szkoleń w zakresie badania złożonych produktów modyfikowanych genetycznie, do których wprowadzono więcej niż jedną nową cechę (tzw. „stacked GMO”), a następnie rozważenie włączenia tych badań do zakresu urzędowej kontroli. Ponadto większą uwagę należy zwrócić na badanie nieautoryzowanych produktów GMO w paszach, co wymagałoby sprawdzenia przesiewowej metody identyfikacji modyfikacji genetycznych na potrzeby urzędowego nadzoru. Aby zrealizować te cele  niezbędne będzie wyposażenie laboratoriów badających GMO w aparaturę umożliwiającą takie badania.