twitter

image1 image1 image1 image1

Urzędowa kontrola substancji przeciwbakteryjnych w paszach i wodzie

Official control of antibacterial substances in animal feed and water

Monika Przeniosło-Siwczyńska, Krzysztof Kwiatek

Państwowy Instytut Weterynaryjny – Państwowy Instytut Badawczy w Puławach

Niedawne doniesienia medialne na temat nadużywania lub nielegalnego stosowania antybiotyków i innych produktów leczniczych weterynaryjnych u zwierząt gospodarskich, ponownie zwróciły uwagę  na właściwe i rozważne stosowanie antybiotyków w leczeniu i hodowli zwierząt tzw. żywnościowych. Problem jest tym bardziej istotny, że współczesna produkcja zwierzęca ze względu na swoją intensywność wykorzystuje produkty lecznicze weterynaryjne na szerokąskalęi należy mie ćświadomość, że prowadzenie produkcji wielkostadnej jest prawie niemożliwe bez stosowania antybiotyków. Antybiotyki sąstosowane nie tylko w celach terapeutycznych, ale również mogą być używane w celu zapobiegania wystąpieniu objawów chorobowych, w zabiegach zootechnicznych, transporcie zwierząt oraz nielegalnie jako  stymulatory wzrostu.  

Pojęcie „substancje przeciwbakteryjne” obejmuje antybiotyki, sulfonamidy i chinolony zgodnie z DyrektywąRady 96/23/WE z dnia 29 kwietnia 1996 r. w sprawie środków monitorowania niektórych substancji i ich pozostałości u żywych zwierząt i w produktach pochodzenia zwierzęcego. Dyrektywa ta wyodrębnia dwie grupy substancji: grupęA, w której znajdują się związki o działaniu anabolicznym oraz substancje, na stosowanie których nie ma urzędowego zezwolenia, w tym nitrofurany i chloramfenikol oraz grupę B, w której jedną z podgrup (B1) stanowią właśnie substancje przeciwbakteryjne (antybiotyki, sulfonamidy i chinolony), obok innych leków weterynaryjnych (B2) i substancji skażających środowisko (B3). Substancje przeciwbakteryjne sązaliczane do zagrożeń chemicznych, które mogą występować w paszy lub żywności i miećnegatywny wpływ na zdrowie człowieka. Występowanie leków weterynaryjnych, w tym antybiotyków lub ich pozostałości w paszach lub żywności nie pozostaje obojętne dla zdrowia zwierząt oraz konsumentów. Z tego względu kontrola występowania substancji przeciwbakteryjnych w paszach jest jednym z głównych zadań służb inspekcyjnych, jak i samych producentów.

Monitorowanie występowania substancji niedozwolonych, pozostałości produktów leczniczych w tkankach i narządach zwierząt, w produktach pochodzenia zwierzęcego, wodzie przeznaczonej do pojenia oraz w paszach jest zadaniem Inspekcji Weterynaryjnej zgodnie z Ustawą o Inspekcji Weterynaryjnej z  29 stycznia 2004 r. W ramach urzędowej kontroli pasz prowadzone sąbadania w zakresie wykrywania substancji przeciwbakteryjnych w paszach i w wodzie przeznaczonej do pojenia zwierząt oraz wykrywania niedozwolonych antybiotykowych stymulatorów wzrostu w paszach. Działania te sąprowadzone od 2006 roku, zostały one włączone do Planu Urzędowej Kontroli Pasz (PUKP) i są uzupełnieniem urzędowego nadzoru nad produkcją żywności i związanym z nim krajowym programem badań kontrolnych substancji niedozwolonych, pozostałości chemicznych, biologicznych i produktów leczniczych u zwierząt i w żywności pochodzenia zwierzęcego. Próbki do badańw kierunku wykrywania substancji przeciwbakteryjnych sąpobierane urzędowo przez inspektorów weterynaryjnych i dostarczane do wyznaczonych Zakładów Higieny Weterynaryjnej (w Białymstoku, Bydgoszczy, Gdańsku, Krośnie, Łodzi, Olsztynie, Poznaniu, Warszawie i Wrocławiu) zgodnie z rejonizacją wskazaną w PUKP. Próbki do badańw kierunku wykrywania niedozwolonych antybiotykowych stymulatorów wzrostu przesyłane sądo ZHW w Białymstoku, Bydgoszczy, Krośnie, Olsztynie i Szczecinie. Liczba próbek przeznaczonych do badańw 2014 roku wynosi 160 dla każdego kierunku. Materiałem do badań są głównie mieszanki paszowe pełnoporcjowe dla świń, drobiu i bydła, woda przeznaczona do pojenia zwierząt oraz w mniejszej liczbie materiały paszowe, premiksy i mieszanki paszowe uzupełniające. Ponadto w zależności od bieżących potrzeb mogą być organizowane dodatkowe programy, regionalne lub ogólnopolskie, czego przykładem jest włączenie do PUKP programu, który obejmuje badanie wody. W ubiegłym roku wprowadzono program kontrolny stosowania antybiotyków w produkcji zwierzęcej w postaci pilotażowego programu monitoringu wody stosowanej w pojeniu drobiu, który rozpoczął się1 sierpnia 2013 roku. Obecnie program ten został wprowadzony do Planu Urzędowej Kontroli Pasz na 2014 rok. Liczba próbek wody przewidziana do badańwynosi 3220. Próbki wody mają być pobierane w stadach trzody chlewnej oraz w stadach kur i indyków.  

W badaniach urzędowych pasz prowadzonych w Polsce jako metodę przesiewową stosuje się metodę mikrobiologiczną, studzienkowo-płytkową, w której zastosowano różne kombinacje pożywek oraz szczepów testowych, w wyniku czego uzyskano 8 płytek przeznaczonych do wykrywania różnych grup substancji przeciwbakteryjnych (metoda 8-płytkowa). Wykorzystuje się w niej pożywki o pH 6,0; 7,2 i 8,0 w kombinacji ze szczepami testowymi Bacillus subtilis BGA, Bacillus cereus ATCC 11778, Kocuria rhizophila ex. Micrococcus luteus ATCC 9341 oraz Escherichia coli ATCC 11303. Przyjęty układ płytek pozwala na wykrycie antybiotyków należących do różnych grup chemicznych, mianowicie antybiotyków beta-laktamowych, tetracyklin, antybiotyków aminoglikozydowych, makrolidowych, a także sulfonamidów i chinolonów. Ze względu na właściwości i budowę chemiczną poszczególne związki różnie dyfundują, w zależności od składu pożywki i jej pH, co pozwala na wstępną identyfikację z jakim antybiotykiem możemy mieć do czynienia.  W rzeczywistości działania hamujące wzrost bakterii mogą powodować również substancje  o działaniu przeciwbakteryjnym inne niżantybiotyki, więc wynik dodatni daje informację typu „tak, cośjest”, natomiast wynik ujemny „nie, nic nie ma”. Wynik dodatni wskazuje na obecność substancji o działaniu przeciwbakteryjnym, ale bez możliwości identyfikacji konkretnej substancji. Wszystkie wyniki dodatnie musząbyćzatem potwierdzone metodami instrumentalnymi. Natomiast do badańwody stosowana jest metoda 5-płytkowa, stosowana równieżdo badania tkanek zwierzęcych i jaj. Jako szczepy testowe wykorzystuje się w niej Bacillus subtilis, Bacillus cereus, Bacillus pumilus, Kocuria rhizophila i Yersinia ruckeri. Zróżnicowanie szczepów testowych, a także pożywek i warunków inkubacji pozwala na wstępne rozróżnienie różnych grup antybiotyków (beta-laktamów, tetracyklin, aminoglikozydów, makrolitów), a także chinolonów i sulfonamidów. Podobnie jak w przypadku pasz, wyniki dodatnie muszą być potwierdzone metodami instrumentalnymi.

W celu ochrony zdrowia konsumentów Unia Europejska wprowadziła zakaz stosowania antybiotyków jako dodatków paszowych, co przyczyniło się do ograniczenia używania antybiotyków u zwierząt, a ponadto wprowadzono odpowiednie regulacje związane z obowiązkiem prowadzenia programów kontrolnych dotyczących monitorowania występowania antybiotyków, w tym niedozwolonych antybiotykowych stymulatorów wzrostu w paszach i wodzie przeznaczonej do pojenia zwierząt. Działania te są wynikiem rosnących wymagań w zakresie bezpieczeństwa żywności obejmującego cały łańcuch żywnościowy, co powoduje, że organom urzędowym zajmującym się kontrolą i sprawującym nadzór nad bezpieczeństwem żywności i pasz stawiane sącoraz większe wymagania.  

Słowa kluczowe: pasze, substancje przeciwbakteryjne, antybiotyki, antybiotykowe stymulatory wzrostu, urzędowa kontrola.

Keywords: animal feed, antibacterial substances, antibiotics, antibiotic growth promoters, official control.