twitter

image1 image1 image1 image1

Pobieranie próbek pasz do badań laboratoryjnych

Animal feedingstuffs sampling for laboratory examinations

Krzysztof Kwiatek, Zbigniew Osiński

Zakład Higieny Pasz,

Państwowy Instytut Weterynaryjny - Państwowy Instytut Badawczy

Jednym z ważniejszych elementów zapewnienia wysokiej wiarygodności i obiektywności badań, które stanowią narzędzie do stwierdzania zgodności pasz z wymaganiami, jest etap pobierania próbek do badań laboratoryjnych. Właściwe przeprowadzenie tego procesu rzutuje w największym stopniu na osiąganie wymaganej wiarygodności wyników, a co za tym idzie, podejmowanie odpowiednich decyzji w przypadku stwierdzenia zgodności lub niezgodności danej partii paszy z wymaganiami. Z tego powodu etap ten jest przedmiotem uregulowań  prawa paszowego i żywnościowego oraz jest ważnym zagadnieniem dla systemów zarządzania jakością badań laboratoryjnych. W kontroli urzędowej żywności i pasz istnieje szereg rozporządzeń regulujących metodologię pobierania próbek, jednak istnieją pewne obszary, gdzie należy podjąć starania w zakresie dalszego doskonalenia tego rodzaju aktywności w ramach urzędowych kontroli. Intencja prawodawców w odniesieniu do uregulowań dotyczących procesu pobierania próbek do badań, została streszczona w preambule rozporządzenia (WE) 882/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie kontroli urzędowych przeprowadzanych w celu sprawdzenia zgodności z prawem paszowym i żywnościowym oraz regułami dotyczącymi zdrowia zwierząt i dobrostanu zwierząt (z późn. zmianami). Zgodnie z zawartym tam zapisem stwierdza się, że kontrole urzędowe powinny być przeprowadzane przy wykorzystaniu właściwych technik opracowanych w tym celu, łącznie z rutynowym nadzorem i bardziej intensywnymi działaniami kontrolnymi, takimi jak: inspekcje, weryfikacje, audyty, pobieranie próbek i ich badanie. Prawidłowe stosowanie tych technik wymaga właściwego przeszkolenia pracowników przeprowadzających kontrole urzędowe. Szkolenia są również niezbędne w celu zapewnienia, aby właściwe organy podejmowały decyzje w jednolity sposób, w szczególności w odniesieniu do stosowania zasad GMP/GHP i systemu Analizy Zagrożeń i Krytycznych Punktów Kontroli (HACCP).

W rozporządzeniu 882/2004 zawarto definicję czynności obejmujących proces pobierania próbek do analizy. W świetle przedmiotowego prawa czynność ta oznacza pobranie paszy lub żywności albo innej substancji (w tym ze środowiska) właściwej dla produkcji, przetwarzania oraz dystrybucji pasz lub żywności albo dla zdrowia zwierząt w celu sprawdzenia poprzez analizę zgodności z prawem paszowym i żywnościowym lub regułami dotyczącymi zdrowia zwierząt. W rozdziale III - Pobieranie próbek i analiza, art. 11 stwierdza się, że metody pobierania próbek i analizy wykorzystywane w kontekście kontroli urzędowych powinny być zgodne z właściwymi regułami wspólnotowymi, albo jeżeli takie reguły nie istnieją, z uznanymi międzynarodowo regułami lub protokołami, na przykład zatwierdzonymi przez Europejski Komitet Normalizacyjny (CEN) lub innymi uzgodnionymi w prawie krajowym.

Dodatkowo uregulowaniami prawnymi objęto: kryteria wykonawcze, współczynniki analizy, niepewność pomiaru, procedury zatwierdzenia określonych metod oraz zasady dotyczące interpretacji wyników. Wynika z tego, że w przypadkach spornych w zakresie kontroli urzędowych żywności i pasz można zwracać się do Komisji jako właściwego organu rozstrzygającego te wątpliwości. Zgodnie z następnym punktem omawianego rozporządzenia właściwe organa w krajach członkowskich powinny ustanawiać odpowiednie procedury w celu zagwarantowania prawa podmiotów prowadzących przedsiębiorstwa paszowe i żywnościowe, których produkty podlegają pobieraniu próbek i analizie, dające możliwość występowania o dodatkową ekspertyzę, bez uszczerbku dla obowiązku właściwych organów do podjęcia wcześniejszego działania w nagłych przypadkach.

W szczególności właściwe organy muszą również zapewniać (pkt 6, art. 11), aby podmioty prowadzące przedsiębiorstwo paszowe lub żywnościowe mogły otrzymać dostateczną ilość próbek do dodatkowej ekspertyzy, chyba że jest to niemożliwe w przypadku produktów łatwo psujących się lub  niewielkiej ilości dostępnego materiału. Z próbkami należy obchodzić się i etykietować je w sposób gwarantujący zarówno prawną jak i analityczną ważność. W artykule 16 określono, że kontrole bezpośrednie powinny być przeprowadzane w odpowiednich warunkach i w miejscu posiadającym dostęp do właściwych urządzeń służących kontroli, umożliwiających prawidłowe prowadzenie dochodzeń, przy zapewnieniu pobrania liczby próbek dostosowanej do zarządzania ryzykiem. Z próbkami należy postępować w sposób gwarantujący ich ważność prawną i analityczną. Państwa członkowskie powinny zapewnić wymagany sprzęt i metodologię pomiaru wartości dopuszczalnych, ustanowionych na podstawie wspólnotowego i krajowego prawodawstwa.

Rozporządzenie (WE) 882/2004 zgodnie z załącznikiem II, nakłada na właściwe władze w krajach członkowskich zadania związane z podjęciem szkoleń dla personelu przeprowadzającego urzędowe kontrole, którego tematem powinno być, między innymi, pobieranie próbek. Dodatkowo w załączniku tym wymaga się, aby przedmiotem dokumentacji kontrolnej były procedury pobierania próbek, metody i techniki kontroli, interpretacja wyników, podejmowania decyzji, sprawdzenie stosowności metod pobierania próbek, metod analiz oraz testów analitycznych.

Kolejne rozporządzenie, podejmujące zagadnienie związane z pobieraniem próbek, to rozporządzenie (WE) 183/2005 z dnia 12 stycznia 2005 r. ustanawiające wymagania dotyczące higieny pasz (z późn. zmianami). W załączniku I - Produkcja pierwotna, określono wymagania dla przedsiębiorstw sektora paszowego, dotyczące prowadzenia dokumentacji, gdzie jednym z jej elementów jest dokumentacja związana z wynikami wszelkich analiz próbek produktów pierwotnych lub innych próbek pobranych dla celów diagnostycznych i posiadających istotne znaczenie dla bezpieczeństwa pasz.

Dodatkowo jednym z elementów kontroli jakości jest plan próbkobrania, który powinien być sporządzony na piśmie oraz wdrożony z uwzględnieniem, między innymi, weryfikacji punktów krytycznych procesu wytwórczego, procedur i częstotliwości pobierania próbek oraz metod ich analizy. Dokumentacja taka powinna być udostępniona właściwym organom do końca okresu przydatności do użycia produktów wprowadzonych do obrotu. Ponadto próbki składników oraz każdej partii produktu wytworzonej i wprowadzonej do obrotu lub każdej konkretnej części produkcji muszą zostać pobrane w wystarczającej ilości, aby można było przeprowadzić analizy laboratoryjne zgodnie z procedurą ustaloną przez wytwórcę. Próbki muszą być opieczętowane i opatrzone etykietami umożliwiającymi ich łatwą identyfikację; należy je przechowywać w warunkach uniemożliwiających powstawanie zmian w składzie próbki czy jej zafałszowanie. Próbki powinny być archiwizowane przez okres dostosowany do użytku, do jakiego przeznaczona jest pasza wprowadzona do obrotu. W przypadku pasz przeznaczonych dla zwierząt  nieżywnościowych, wytwórca takich pasz powinien przechowywać wyłącznie próbki produktów gotowych.

W kolejnej nowelizacji rozporządzenia 183/2005 w roku 2012, wprowadzono wymagania dotyczące pobierania próbek w zakresie kontroli poziomu sumy dioksyn i dioksynopodobnych PCB dla podmiotów wprowadzających do obrotu tłuszcze, oleje lub produkty z nich uzyskane, przeznaczone na paszę, w tym na mieszanki paszowe. W przypadku pobierania próbek do celów urzędowej kontroli pasz, w zakresie oznaczania składników, dodatków oraz niepożądanych substancji, z wyjątkiem pozostałości pestycydów i mikroorganizmów, obszar ten uregulowano w rozporządzeniu Komisji (WE) 152/2009 z dnia 27 stycznia 2009 r. ustanawiającym metody pobierania próbek i dokonywania analiz do celów urzędowej kontroli pasz (z późn. zm.). Ważne jest to, że dokument ten zawiera na wstępie stwierdzenie, że próbki pobrane zgodnie z tym rozporządzeniem uważa się za reprezentatywne dla kontrolowanych partii. Zamyka to drogę do prawnego podważania decyzji wydanych w oparciu o badania i system poboru próbek opisanych w tym dokumencie. W pkt 2., załącznika I stwierdza się, iż personel pobierający próbki powinien być upoważniony do tej czynności przez państwo członkowskie. Zgodnie z w/w rozporządzeniem pobieranie próbek do celów urzędowej kontroli pasz, w zakresie oznaczania składników, dodatków oraz niepożądanych substancji, z wyjątkiem pozostałości pestycydów i mikroorganizmów, przeprowadzane jest zgodnie z metodami opisanymi w załączniku I. Natomiast sposób przygotowania próbek do analizy, wymagania ogólne dotyczące odczynników i sprzętu, zasad postępowania analitycznego i wyrażania wyników winno odbywać się zgodnie z wytycznymi podanymi w załączniku II. Badania szczegółowe do celów urzędowej kontroli pasz przeprowadzane są z wykorzystaniem metod określonych w załącznikach III – VIII.

Wszystkie powyżej wymienione wymagania określone w przepisach mają na celu zapewnić właściwą wiarygodność końcowego wyniku badania pasz. Jednak obszar ten wymaga nadal doskonalenia w tym względzie.

Słowa kluczowe: próbkobranie, pasze, badania laboratoryjne.

Keywords: sampling, feeds, laboratory examination.