twitter

image1 image1 image1 image1

Alkaloidy pirolizydynowe jako czynnik zagrożenia w łańcuchu żywnościowym mający źródło paszowe

Pyrrolizidine alkaloids as a risk factor of feed origin in the food chain

Ewelina Kowalczyk, Krzysztof Kwiatek

Zakład Higieny Pasz,

Państwowy Instytut Weterynaryjny - Państwowy Instytut Badawczy

Alkaloidy pirolizydynowe (AP) są naturalnymi substancjami toksycznymi występującymi w szerokiej gamie roślin. Alkaloidy jako szeroko rozpowszechnione toksyny pochodzenia naturalnego mogą powodować zatrucia u zwierząt i ludzi. Związki te posiadają właściwości kancerogenne, mutagenne i hepatotoksyczne. Występują w wielu roślinach, należących głównie do rodzin Compositae, Boraginacae i Leguminosae, pochodzących z różnych regionów geograficznych. Do alkaloidów tych, spotykanych u licznych przedstawicieli roślin, często pospolitych chwastów rosnących na łąkach, takich jak np. starzec (Senecio), żywokost (Symphytum officinale L.) czy żmijowiec (Echium vulgare L.) należą m.in.: senecionina, senkirkina, monokrotalina, retrorsyna, acetylokopsamina, jakobina, jakolina, jakozyna i jakonina.

Szczególne zainteresowanie alkaloidami pirolizydynowymi pojawiło się, gdy udowodniono, że ich spożycie prowadzi nie tylko do zatruć, ale głównie do choroby weookluzyjnej wątroby. Przyjęcie 10-20 mg AP może powodować powiększenie komórek wątroby i ich jąder, zaburzenie metabolizmu komórek wątroby oraz niszczenie ich powierzchni. Długotrwałe spożywanie niższych dawek jak 10 g dziennie może prowadzić do marskości wątroby. Skutkiem zarówno jednokrotnego spożycia większej dawki, jak i długotrwałego przyjmowania mniejszych ilości, może być choroba wenookluzyjna wątroby. Mimo iż głównym miejscem zachodzenia toksycznych reakcji jest wątroba, niektóre z alkaloidów pirolizydynowych mogą szkodliwie wpływać na inne organy jak i układ nerwowy. Najbardziej niebezpiecznym aspektem zatrucia roślinami zawierającymi alkaloidy pirolizydynowe jest fakt, że choroba rozwija się przez długi czas skrycie, co oznacza, że w momencie wystąpienia objawów, proces uszkodzenia wątroby jest tak zaawansowany, że śmierć następuje w ciągu kilku następnych dni.

W ostatnim czasie zaobserwowano rozprzestrzenianie się gatunków Senecio na obszarach Europy. Sytuacja ta stała się problematyczna, gdyż tereny rozprzestrzeniania się tych gatunków to głównie pastwiska i łąki, co zwiększyło zagrożenie zwierząt roślinożernych. Odnotowano liczne zatrucia jak i padnięcia koni spowodowane spożyciem roślin z gatunku Senecio. Zwierzęta gospodarskie mogą być również narażone na zatrucia alkaloidami poprzez spożycie paszy zanieczyszczonej roślinami zawierającymi AP. Do materiałów paszowych szczególnego ryzyka należą lucerna, siano oraz sianokiszonki i kiszonki z traw.

Alkaloidy mogą  migrować również do miodów za pośrednictwem pyłku kwiatowego przenoszonego przez pszczoły oraz do mleka czy jaj zwierząt otrzymujących skażoną paszę. Zatrucia u ludzi mogą nastąpić po spożyciu produktów pochodzących od chorych zwierząt, a także preparatów farmaceutycznych opartych na roślinach zawierających alkaloidy pirolizydynowe. Zboża są niekiedy skażone chwastami zawierającymi pirolizydynę, która przedostaje się do mąki i innych produktów żywnościowych stwarzając zagrożenie dla zdrowia ludzkiego.

W 2011 Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) opublikował Opinię Naukową na temat alkaloidów pirolizydynowych w żywności i paszach. W raporcie zawarto zalecenia związane z alkaloidami pirolizydynowymi. Stwierdzono, że istnieje potrzeba zgromadzenia danych dotyczących występowania AP w żywności (zwłaszcza tej pochodzenia zwierzęcego, jak mleko, jaja czy mięso) i materiałach paszowych, dlatego też, istnieje potrzeba wdrożenia skutecznego monitoringu alkaloidów pirolizydynowych, co pozwoli na oszacowanie związanego z nimi ryzyka.

Słowa kluczowe: alkaloidy pirolizydynowe, pasze, łańcuch żywnościowy, zatrucia.

Keywords: pyrrolizidine alkaloids, feeds, food chain, intoxications.