twitter

image1 image1 image1 image1

Ocena wartości pokarmowej pasz na podstawie badań chemicznych

Evaluation of nutritive value of feedingstuffs on the base of chemical analysis

Waldemar Korol, Grażyna Bielecka, Jolanta Rubaj

Instytut Zootechniki – Państwowy Instytut Badawczy
Krajowe Laboratorium Pasz

Celem pracy była ocena wartości pokarmowej wybranych materiałów paszowych na podstawie wyników badań chemicznych prowadzonych w ramach programów wieloletnich IZPIB (lata 2006-2013). W ocenie zwrócono uwagę na aktualne wymagania w zakresie etykietowania materiałów paszowych, dopuszczalne odchylenia i sposób ich interpretacji.

Przedmiotem oceny były materiały paszowe pozyskane głównie z przetwórstwa rolno-spożywczego, m. in. otręby pszenne i żytnie, makuchy rzepakowe, suszone wywary gorzelniane (DDGS), wywary melasowe, poekstrakcyjne śruty wysokobiałkowe, drożdże paszowe, tłuszcze paszowe, mączki rybne.

Rozporządzenie 767/2009 wprowadziło obowiązek deklaracji składników odżywczych w materiałach paszowych, zależnie od ich rodzaju. W tab. 1 podano aktualne wymagania w tym zakresie.

Materiały paszowe będące przedmiotem obrotu rynkowego podlegają ocenie w ramach urzędowej kontroli pod kątem prawidłowości oznakowania, jakości i wartości odżywczej. Odchylenia od deklarowanych zawartości zwane dopuszczalnymi tolerancjami zostały podane w rozporządzeniu Komisji (UE) Nr 939/2010.

Wymagania określone w katalogu materiałów paszowych nie zawierają szczegółowych danych w zakresie składu chemicznego. Zostały one wydane w celu prawidłowego etykietowania pasz i poprawy przejrzystości obrotu na rynku pasz, z zachowaniem zasady bezpieczeństwa i dobrej jakości materiałów paszowych. Aby utrzymać wymagane parametry bezpieczeństwa i jakości pasz oraz oczekiwane przez  konsumentów bezpieczeństwo i wysoką jakość produktów zwierzęcego pochodzenia, niezbędna jest ciągła weryfikacja tabel składu chemicznego i wartości odżywczej  materiałów paszowych.

Badaniom poddano następujące materiały paszowe (w nawiasach podano liczbę próbek): otręby pszenne (100),  otręby żytnie (25), makuchy rzepakowe (100), śruta rzepakowa (25),  śruta sojowa i ekstrudowane nasiona soi (67), śruta słonecznikowa  (72), tłuszcze zwierzęce i oleje (30), mączki rybne (22), wysłodki buraczane (30),  melasa i wywary pofermentacyjne (winaza), (29), suszone wywary gorzelniane (DDGS -95), drożdże paszowe (74), strączkowe grubonasienne (16), razem 685 próbek.

Zwartości podstawowych składników pokarmowych oznaczono metodami klasycznymi, przy wykorzystaniu (w przypadku białka, tłuszczu i włókna) automatycznych analizatorów. Zawartość skrobi oznaczono metodą polarymetryczną a cukrów metodą klasyczną Luff – Schoorla, według metod publikowanych w Rozporządzeniu Komisji Nr 152/2009 w sprawie metod badania pasz. Włókno NDF, ADF i ADL oznaczono metodą wg Ankom. Zawartość wapnia, magnezu, sodu, potasu, żelaza, manganu, cynku i miedzi oznaczono metodą FAAS, zgodnie z PN-EN ISO 6869:2002, po spopieleniu próbek na sucho w piecu muflowym w temperaturze 550 °C. Fosfor oznaczono metodą spektrofotometryczną. Kobalt i molibden oznaczono metodą GFAAS. Selen oznaczono metodą AAS z wykorzystaniem techniki generowania wodorków HGAAS, po mineralizacji próbek na mokro w mineralizatorze mikrofalowym. Mocznik oznaczano metodą spektrofotometryczną zgodnie z rozporządzeniem Komisji Nr 152/2009.

Po wykonaniu analiz, wyniki badań zostały opracowane statystycznie i porównane z dostępnymi wartościami odniesienia w tabelach składu chemicznego pasz lub z danymi literaturowymi. Oceniono zmienność składu badanych pasz i potrzebę ich standaryzacji.

Otręby pszenne i żytnie. Wyniki badań otrąb pszennych wskazują na potrzebę ich standaryzacji poprzez wydzielenie dwóch grup otrąb (otręby pszenne typowe i otręby pszenne jasne), wyraźnie różniących się składem chemicznym i wartością pokarmową. Skład aminokwasowy białka otrąb okazał się zbliżony do wartości tabelarycznych, przy czym stwierdzono tendencję do wyższych zawartości  aminokwasów egzogennych: treoniny, lizyny, metioniny i tryptofanu, zwłaszcza w przypadku otrąb żytnich, od podanych w krajowych tabelach. Zawartość makroelementów: fosforu, wapnia, magnezu, sodu i potasu  i mikroelementów: żelaza, manganu, cynku, miedzi, kobaltu, molibdenu i selenu okazały się w większości badanych pierwiastków zbliżone do wartości tabelarycznych.

Makuchy rzepakowe. Wyniki badań wskazują na potrzebę standaryzacji makuchów ze względu na zawartość tłuszczu. Skład aminokwasowy białka makuchów rzepakowych okazał się zbliżony do wartości tabelarycznych. Zawartość makroelementów: fosforu, wapnia, magnezu, sodu i potasu i mikroelementów: żelaza, manganu, cynku, miedzi, kobaltu, molibdenu i selenu okazały się w większości badanych pierwiastków zbliżone do wartości tabelarycznych. W przypadku wszystkich badanych próbek makuchów rzepakowych stwierdzono poziom glukozynolanów niższy od 25 mol/g s.m. beztłuszczowej wskazując tym samym, że makuchy pozyskano z nasion dwuzerowych odmian rzepaku. Świadczyła o tym także niska zawartość kwasu erukowego w badanych makuchach.

Śruty nasion roślin oleistych. Zawartość podstawowych składników pokarmowych i aminokwasów w śrutach poekstrakcyjnych: sojowej, rzepakowej i słonecznikowej okazała się w niewielkim stopniu zróżnicowana i zbliżona do danych tabelarycznych, potwierdzając tym samym standaryzację tych pasz podczas produkcji. Składniki mineralne badanych śrut charakteryzowały się znaczną zmiennością w dopuszczalnych granicach. Poziom inhibitorów trypsyny w poekstrakcyjnej śrucie sojowej z reguły nie przekraczał 2 mg/g (poziom akceptowany wynosi   5 mg/g). Również aktywność ureazy w poekstrakcyjnej śrucie sojowej była niska i wyniosła średnio poniżej 0,1 mg N/g  min w temp. 30 C przy dopuszczalnej 0,4 mg N/g  min w temp. 30 C. Uzyskane dane potwierdziły skuteczność obróbki termicznej i obniżenie zawartości czynników antytrypsynowych do akceptowanego poziomu. Na krajowym rynku oferowano ostatnio znaczne ilości makuchów sojowych i ekstrudowanych nasion soi, które charakteryzowały się zróżnicowaną zawartością czynników antytrypsynowych, wskazującą na niedogrzanie tych produktów podczas obróbki termicznej.

Mączki rybne. Zawartość podstawowych składników pokarmowych, zwłaszcza białka i tłuszczu w badanych mączkach rybnych okazała się zróżnicowana. Niezbędne jest zatem deklarowanie zawartości składników pokarmowych zgodnie z wymaganiami rozporządzenia  767/2009. W przypadku mączek rybnych wymagane deklaracje dotyczą: białka ogólnego, jeżeli > 10 %; tłuszczu surowego, jeżeli > 5 % i wilgotność, jeżeli > 8 % (tab. 1). Makroelementy występowały w badanych mączkach w ilościach zbliżonych do danych tabelarycznych - Normy Żywienia Drobiu (2005). Uzyskane wyniki zawartości mikroelementów: żelaza, miedzi i selenu stanowią istotne uzupełnienie danych tabelarycznych.

Tłuszcze paszowe. Badane oleje i tłuszcze odpowiadały wymaganiom jakościowym właściwym dla tych produktów w odniesieniu do takich parametrów jak zawartość wody, liczba kwasowa, liczba nadtlenkowa. Wykonane badania profilu kwasów tłuszczowych potwierdziły tożsamość oferowanych tłuszczów zwierzęcych i olejów roślinnych.

Wysłodki buraczane i wywary pofermentacyjne (winaza). Wykonane badania melasy,  wywarów melasowych (winaza) i wysłodków buraczanych pozyskanych od krajowych producentów lub dystrybutorów charakteryzowała zawartość białka ogólnego i aminokwasów w wywarach melasowych zbliżona do danych INRA ale o dużym zróżnicowaniu – od 20% do 80%. Wyniki badania białka i aminokwasów potwierdziły potrzebę standaryzacji tego materiału. Należy jednak podkreślić, że wywary nie są znaczącym źródłem aminokwasów w dawkach pokarmowych zwierząt. Zawartości składników odżywczych wysłodków buraczanych były zbliżone do danych tabelarycznych INRA (1997) i do danych IZPIB zamieszczonych w tabelach BACh wartości pokarmowej pasz: IZPIB – INRA Normy Żywienia Przeżuwaczy, Kraków 2009. Badane wysłodki były w niewielkim stopniu zróżnicowane; największe różnice stwierdzono w wynikach badania włókna surowego i frakcji włókna, popiołu surowego i cukrów. Jednak zawartość popiołu nierozpuszczalnego w HCl wyniosła średnio 1,0% a najwyższy wynik wyniósł 2,4%. Zgodnie z aktualnymi przepisami (rozp. 767/2009), jeżeli zawartość popiołu nierozpuszczalnego w HCl jest wyższa od 3,5% należy obowiązkowo podać tę zawartość na etykiecie lub w karcie materiału paszowego. Obowiązkowa deklaracja w przypadku wysłodków buraczanych dotyczy następujących parametrów: włókno surowe, jeżeli > 15 %; cukry (jako sacharoza); popiół nrozp w HCl, jeżeli > 3,5 %. Wywary charakteryzowały się wysokim bilansem elektrolitów, ponad 2200 meq/kg. Stosując wywary w żywieniu zwierząt przeżuwających należy uwzględniać poziom elektrolitów: sodu, potasu, chlorków a także siarczanów.

Suszone wywary gorzelniane (DDGS). Wywary gorzelniane są coraz szerzej stosowane w żywieniu zwierząt, m.in. w związku z rozwojem produkcji biopaliw. Największe znaczenie w żywieniu zwierząt mają suszone wywary gorzelniane DDGS z uwagi na ich suchą, sypką postać i możliwości stosowania w produkcji przemysłowych mieszanek paszowych.  DDGS może być istotnym źródłem białka i, w uzasadnionym stopniu, zamiennikiem śruty sojowej. Racjonalne wykorzystanie DDGS uwarunkowane jest znajomością jego składu chemicznego i utrzymywaniem zawartości substancji niepożądanych poniżej dopuszczalnych poziomów. Zawartości podstawowych składników pokarmowych w badanych DDGS, zwłaszcza białka i aminokwasów w DDGS z kukurydzy, okazały się stabilne i zbliżone do danych tabelarycznych INRA. Składniki mineralne DDGS charakteryzowały się znaczną zmiennością w dopuszczalnych granicach.

Drożdże paszowe. Zakres badań obejmował składniki odżywcze podstawowe, aminokwasy, witaminy z grupy B (tiamina i ryboflawina), makro- i mikroelementy oraz mocznik (źródło zafałszowań). Zawartość podstawowych składników pokarmowych, z wyjątkiem białka, odpowiadała danym tabelarycznym. Poziom białka okazał się niższy o 10% od wartości tabelarycznych i zróżnicowany (CV = 22%), wskazując na potrzebę standaryzacji tego materiału z uwzględnieniem rodzaju drożdży, zastosowanej technologii, rodzaj substratu, (drożdże paszowe, piwne, browarniane). Również zawartość aminokwasów była niższa o 10-30% od wartości tabelarycznych dla drożdży paszowych i w dużym stopniu zróżnicowana. Zawartość tiaminy i ryboflawiny oraz makro- i mikroelementów była zbliżona do danych tabelarycznych. W roku 2012 stwierdzono zafałszowanie mocznikiem około 9% badanych próbek drożdży (zawartość powyżej 0,5%).

Podsumowanie. Opracowano dane o składzie chemicznym i wartości pokarmowej materiałów paszowych w formie wytycznych. Przy opracowaniu danych składu chemicznego i wartości pokarmowej wybranych materiałów paszowych wykorzystano aktualne wymagania w zakresie wprowadzania na rynek i stosowania materiałów paszowych w produkcji pasz. Opracowane wytyczne mogą być wykorzystane przez producentów materiałów paszowych i wytwórców mieszanek paszowych w celu poprawy jakości i bezpieczeństwa wytwarzanych pasz, właściwego oznakowania materiałów paszowych, oceny potrzeby standaryzacji materiałów paszowych, zakresu obowiązkowej deklaracji składników pokarmowych. Ponadto wyniki badań materiałów paszowych przekazano do Bazy Analiz Chemicznych (BACh) pasz prowadzonej przez Instytut Zootechniki PIB.

Słowa kluczowe: materiały paszowe, skład chemiczny, wartość pokarmowa, ocena.

Keywords: feed materials, chemical composition, nutritive value, evaluation.