twitter

image1 image1 image1 image1

Pasze lecznicze – wytwarzanie i kontrola

Monika Przeniosło-Siwczyńska, Krzysztof Kwiatek

Pasze lecznicze są specyficznym rodzajem paszy stosowanej u zwierząt gospodarskich w leczeniu chorób o etiologii bakteryjnej oraz metafilaktycznie (metafilaktyka, strategiczne stosowanie chemioterapeutyków), czyli w celu przeciwdziałania skutkom zakażeń  w okresie kiedy straty związane z zadziałaniem czynnika patogennego jeszcze nie wystąpiły. Premiks leczniczy, na bazie którego wytwarzana jest pasza lecznicza jest specyficzną dla farmakoterapii weterynaryjnej formą leku przeznaczonego dla zwierząt. Jest to bardzo wygodna postać leku, zwłaszcza przy leczeniu dużego stada. Obecnie najczęściej stosowane są premiksy lecznicze, których substancje czynne mają działanie zwalczające infekcje bakteryjne lub inwazje endopasożytów.  

Znaczenie pasz leczniczych pod względem produkcji i zastosowania różni się w krajach Unii Europejskiej. Raport Komisji Europejskiej z 2010 roku podaje, że produkcja pasz leczniczych była największa w Hiszpanii, we Włoszech i we Francji (dane za 2008 rok). Belgia i Czechy są również znaczącym producentem pasz leczniczych, znacznie mniej „produkuje się” w Niemczech oraz w Danii. W niektórych krajach pasze lecznicze praktycznie nie znalazły zastosowania (np. w Słowenii). Do produkcji pasz leczniczych w krajach UE najczęściej używane są antybiotyki z grupy tetracyklin, sulfonamidy potencjalizowane trimetoprimem, makrolidy i inne antybiotyki. Ich stosowanie jest najbardziej rozpowszechnione u trzody chlewnej oraz u kurcząt, indyków i królików. Inne gatunki zwierząt, dla których produkowane są pasze lecznicze to zwierzęta łowne,ryby i zwierzęta futerkowe.

W Polsce znaczenie pasz leczniczych wydaje się być z roku na rok coraz większe.  Z danych uzyskanych z Głównego Inspektoratu Weterynarii wynika, że  ilość wyprodukowanych pasz leczniczych w 2009 roku wyniosła 40 000 ton, natomiast w 2010 r. ponad 67 000 ton. W Polsce pasze lecznicze mogą być wyprodukowane wyłącznie na bazie premiksów leczniczych, które zostały zarejestrowane i dopuszczone do obrotu przez Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biologicznych. Pasze lecznicze są produkowane dla danego stada i w danym czasie, na zlecenie lekarza weterynarii, który określa jaki premiks leczniczy ma być zastosowany dla danego gatunku zwierząt przy leczeniu określonej jednostki chorobowej. W zleceniu lekarz podaje skład paszy leczniczej ze szczególnym uwzględnieniem dawkowania premiksu leczniczego i okresu karencji. Pasze lecznicze są najczęściej wytwarzane na bazie premiksów leczniczych zawierających antybiotyki z grupy tetracyklin, linkomycynę i tylozynę oraz sulfonamidy. Najczęściej są wytwarzane dla trzody chlewnej, brojlerów i indyków

Jak wspomniano wcześniej pasze lecznicze są wytwarzane na zlecenie lekarza weterynarii, co zapewnia pełną kontrolę lekarza nad procesem leczenia. Ten sposób leczenia eliminuje  stres związany z podawaniem leku w formie iniekcji, mniejsze są straty leku w porównaniu z podawaniem leków z wodą i możliwe jest zastosowanie antybiotyków i innych preparatów, które nie mają swoich odpowiedników do podania w wodzie. Najpowszechniej stosowaną w formie pasz leczniczych grupą leków są antybiotyki. Naturalnym wskazaniem do stosowania pasz leczniczych są infekcje przewodu pokarmowego, choć również wykorzystywane jest ich działanie systemowe (po wchłonięciu do krwioobiegu)
w leczeniu infekcji np. dróg oddechowych. Pasze lecznicze stanowią uzupełnienie możliwości terapeutycznych dla lekarzy weterynarii zajmujących się leczeniem zwierząt hodowlanych,  a przy ich zastosowaniu można prowadzić regularną terapię, np. pasza dla prosiąt po odsadzeniu, podawanie leków przeciwpasożytniczych.

Urzędowa kontrola pasz leczniczych jest prowadzona w Polsce od 2006 roku. W latach 2006 – 2010 zbadano łącznie 1889 próbek. W ramach badań analizowane były pasze lecznicze, produkty pośrednie, premiksy lecznicze oraz mieszanki czyszczące, czyli materiały lub mieszanki paszowe używane do czyszczenia linii technologicznej po produkcji paszy leczniczej. Ustawa o paszach nakazuje, żeby wytwarzanie pasz leczniczych było prowadzone przy użyciu urządzeń o takich parametrach i konstrukcji, aby możliwe było uzyskanie homogenicznej paszy i utrzymanie stałej zawartości substancji czynnej w 1 g paszy leczniczej. Ponadto wytwarzanie pasz musi być prowadzone przy użyciu urządzeń, których parametry, konstrukcja i rozmieszczenie umożliwiają ich czyszczenie po zakończeniu produkcji każdego asortymentu oraz uniemożliwiają zanieczyszczenie pasz i zmianę kolejności lub pominięcie określonego etapu cyklu produkcyjnego. Badania w ramach urzędowej kontroli polegają na oznaczeniu zawartości substancji czynnej (czy jest zgodna z deklarowaną) oraz na badaniu homogeniczności paszy leczniczej (n=5). Badanie to polega na określeniu stopnia wymieszania premiksu leczniczego, który powinien tworzyć jednolitą i stałą mieszaninę z paszą. Jako kryterium oceny homogeniczności przyjęto wartość współczynnika zmienności (CV), którego wartość nie powinna być większa niż 15%. W badaniach stosowano metody mikrobiologiczne, które są od lat z powodzeniem stosowane do oznaczania aktywności antybiotyków. Natomiast do oznaczania sulfaguanidyny w paszach leczniczych stosowano metodę opartą na technice chromatografii cieczowej połączonej ze spektrometrią mas (LC-MS). Badania pasz leczniczych z sulfaguanidyną prowadzone są od 2010 r. Na podstawie przeprowadzonych badań stwierdzono, że w większości przypadków zawartość substancji czynnej w paszy leczniczej była zgodna z deklarowaną oraz zachowana była homogeniczność pasz, na co wskazywały wartości współczynnika zmienności (CV). Biorąc pod uwagę wyniki badań pasz leczniczych stwierdzono, że w 151 próbkach (9,6%) zawartość antybiotyku nie zgadzała się z deklarowaną lub pasza nie była homogeniczna, tzn. wartość współczynnika zmienności (CV) była większa niż 15%. We wszystkich badanych premiksach leczniczych zawartość substancji aktywnej była zgodna z deklarowaną. Badane próbki produktu pośredniego zawierały tylozynę jako substancję czynną o zawartości 2 g/kg oraz chlorotetracyklinę o zawartości 1,5 g/kg i spełniały wymagania, co do zawartości substancji czynnej i homogeniczności. Spośród 184 próbek mieszanek czyszczących dostarczonych do badań 65 (35,3%) zostało ocenionych jako dodatnie, tzn. zawierały pozostałość substancji czynnej.

Reasumując, prowadzenie kontroli nad wytwarzaniem i dystrybucją pasz leczniczych służy nie tylko kontrolowanemu stosowaniu weterynaryjnych produktów leczniczych, ale również ma na względzie jakość i bezpieczeństwo pasz, co ma ogromne znaczenie w aspekcie ochrony zdrowia zwierząt, człowieka i bezpieczeństwa środowiska.