twitter

image1 image1 image1 image1

DIOKSYNY W ŁAŃCUCHU ŻYWNOŚCIOWYM – AKTUALNE PROBLEMY

DIOXINS IN THE FOOD CHAIN – CURRENT PROBLEMS

Jadwiga Piskorska-Pliszczyńska, PIWet-PIB, Zakład Radiobiologii,

Al. Partyzantów 57, 24-100 Puławy

W minionym wieku bezpieczeństwo zdrowotne konsumentów żywności było zagrożone przede wszystkim ze strony substancji chemicznych, środków ochrony roślin i nawozów sztucznych, podczas gdy od roku 2000 na pierwszy plan wysunęły się czynniki natury biologicznej, jako główne zagrożenie zdrowia ze strony żywności zwierzęcego pochodzenia. Po aferze belgijskiej (1999 r.), dużego znaczenia w Europie nabrały związki chemiczne w uproszczeniu nazywane dioksynami. Polichlorowane dibenzo-p-dioksyny (PCDD) i polichlorowane dibenzofurany (PCDF) oraz grupa dioksynopodobnych polichlorowanych bifenyli (dl-PCB), są uznane za jedne z najbardziej niebezpiecznych substancji chemicznych dla naszego zdrowia. Zostały sklasyfikowane, jako związki o wysokim potencjale zagrożenia dla zdrowia ze względu na bioakumulację w łańcuchu żywnościowym, ryzyko przekraczania najwyższych dopuszczalnych poziomów i ich profil toksykologiczny. Wyniki licznych badań epidemiologicznych dowodzą, że środowiskowe narażenie na dioksyny ma wpływ na procesy fizjologiczne człowieka, przede wszystkim na równowagę hormonalną, odporność immunologiczną, rozwijający się układ nerwowy płodów, funkcje reprodukcyjne i procesy kancerogenne. Ujemne skutki zdrowotne powoduje przewlekle narażenie nawet na tak niskie stężenia dioksyn w żywności jak 10-12g/g. Około 90% dioksyn dostaje się do organizmu ludzkiego wraz z żywnością, głównie zwierzęcego pochodzenia.

Pomimo, że badania nad działaniem toksycznym dla ludzi, ich występowaniem w środowisku i w łańcuchu żywnościowym trwają od lat sześćdziesiątych ubiegłego stulecia, problematyka dotycząca tej grupy kontaminantów nic nie straciła ze swej aktualności. Odkrywane są coraz to nowe ich źródła. Do łańcucha żywnościowego wkraczają na różnych poziomach wytwarzania środków żywnościowych, w tym często już na poziomie gospodarstwa rolnego. Biokoncentracja dioksyn w tkankach zwierząt i kumulacja w łańcuchu żywieniowym, bywa efektem podawania zwierzętom zanieczyszczonej tymi związkami karmy, lecz nie jest to jedyne źródło. Oprócz powszechnie znanych awarii i katastrof z udziałem dioksyn w paszy (Belgia 1999, Irlandia 2008, Niemcy 2011), coraz częściej pojawiają się informacje o nowych źródłach tych związków w produktach żywnościowych. Do żywności dostają się w wyniku przenikania z gleby, podczas suszenia składników paszowych, a także mogą przenikać ze starych obiektów gospodarczych zbudowanych np. z impregnowanego drewna lub z azbestowych pokryć dachowych.

Ponieważ żywność pochodzenia zwierzęcego jest główną drogą narażenia ludzi, krytycznym staje się zabezpieczenie jej właściwej jakości. Zgodnie z polityką w Unii Europejskiej powinien być zapewniony wysoki poziom ochrony zdrowia ludzkiego. Od 2001 roku wprowadzana jest strategia, której celem jest ograniczenie ekspozycji populacji europejskiej na te związki. Utworzono wspólną podstawę dla środków regulujących kwestie związane z dioksynami w żywności i paszach na poziomie Unii, ustanowiono ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego oraz procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności. We wszystkich krajach UE obowiązuje stała kontrola środków żywnościowych i materiałów paszowych na zgodność z prawem żywnościowym i paszowym (Rozp. 2002/178/WE). Badaniom podlega przede wszystkim ten rodzaj produktów zwierzęcych, w których istnieje duże prawdopodobieństwo bioakumulacji dioksyn w łańcuchu żywnościowym, a więc mięso, mleko, jaja i ryby oraz pasze dla zwierząt. Zadaniem prowadzonych badań urzędowych i monitoringów żywności i pasz jest określenie poziomu, identyfikacja rodzajów żywności i pasz, w których najczęściej występują wysokie stężenia dioksyn oraz znalezienie możliwości ich redukcji poprzez śledzenie wstecz wysokich skażeń, aż do znalezienia i eliminacji źródła skażenia. Monitoringi umożliwiają ocenę zagrożenia zdrowia populacji, podejmowanie akcji zapobiegawczych oraz dają informację o trendach ekspozycji w czasie. EFSA (European Food Safety Authority) ocenia, że nadal w wielu krajach europejskich narażenie na dioksyny przekracza ustalone przez instytucje międzynarodowe dawki bezpieczne tj. TDI i TWI (tolerowane dzienne i tolerowane tygodniowe pobranie). Oszacowanie wielkości narażenia i związana z tym ocena potencjalnego ryzyka dla zdrowia stały się w krajach członkowskich jednym z zadań priorytetowych w obszarze bezpieczeństwa żywności.

W ostatnich dwudziestu latach zmniejszyła się znacząco emisja dioksyn i PCB ze źródeł przemysłowych. Wzrosła natomiast ilość dioksyn i PCB emitowanych do otaczającego środowiska z niekontrolowanych źródeł pozaprzemysłowych, takich jak paleniska domowe (spalanie węgla i drewna w piecach i kominkach), spalanie odpadów organicznych i zawierających tworzywa sztuczne na podwórkach i w ogrodach, spalanie odpadów na wysypiskach. Krajowy Ośrodek Bilansowania i Zarządzania Emisjami w Polsce ocenił, że udział emisji PCDD/PCDF i PCB ze źródeł pozaprzemysłowych w roku 2010 wyniósł odpowiednio 53% i 63%. Spalanie w gospodarstwach domowych węgla, oleju opałowego, drewna i koksu spowodowało emisję 223 790 mg TEQ dioksyn oraz 475,9 kg PCB w roku 2010 (www.kobize.pl).

Efektem niekontrolowanych procesów spalania są coraz częściej występujące przypadki przekroczenia ustalonych norm, np. w jajach kur chowu wolnego. Nie wszystkie elementy łańcucha żywnościowego zostają objęte kontrolą, na co wskazują coraz liczniejsze incydenty w ostatnich latach. Problemem minionego roku były zanieczyszczone dioksynami wysłodki buraczane. Okazało się, że także przyprawy kuchenne mogą stanowić źródło dioksyn. Śledzenie wstecz wysokich stężeń dioksyn oraz detekcji ich źródeł, w celu eliminacji zagrożenia jest najtrudniejszym elementem postępowania wyjaśniającego w sytuacji stwierdzenia niezgodnej z wymaganiami legislacyjnymi żywności i paszy.

Minimalizacja zagrożeń związanych z narażeniem człowieka na dioksyny i PCB jest istotnym elementem polityki na rzecz poprawy stanu zdrowia publicznego. Ze względu na zdolność dioksyn i PCB do kumulowania się w łańcuchu żywnościowym, na którego końcu znajduje się człowiek, koniecznym jest zatem stałe monitorowanie żywności oraz pasz.

W Polsce monitorowanie środków żywienia zwierząt rozpoczęto dopiero w roku 2004, po utworzeniu pierwszego laboratorium badania dioksyn w żywności w Państwowym Instytucie Weterynaryjnym w Puławach (PIWet-PIB). Pierwszy monitoring „tła”, tj. obrazujący poziomy dioksyn występujące w krajowej żywności, wykonano w roku 2006. Aktualnie, monitorowanie żywności i materiałów paszowych na obecność dioksyn, furanów oraz dl- i ndl-PCB jest prowadzone w ramach krajowych programów badań kontrolnych, których celem jest identyfikacja istniejących zagrożeń. Badania urzędowe prowadzi Krajowe Laboratorium Referencyjne ds. dioksyn, zlokalizowane w Zakładzie Radiobiologii PIWet-PIB w Puławach. Plany corocznych programów kontrolnych oraz raporty z wykonanych badań publikowane są na stronie Głównego Inspektoratu Weterynarii (www.wetgiw.gov.pl).

 

Słowa kluczowe: dioksyny, PCB, żywność, problemy.

Keywords: dioxins, PCBs, food, problems.