twitter

image1 image1 image1 image1

Pasze ekologiczne – nowe wymagania i badania

Organic feeds - new requirements and examinations

Zbigniew Osiński, Krzysztof Kwiatek

Zakład Higieny Pasz

Państwowy Instytut Weterynaryjny – Państwowy Instytut Badawczy w Puławach

Ostatnie zmiany w globalnym rynku handlu artykułami rolno-spożywczymi oraz rosnące zainteresowanie konsumentów ekologicznymi produktami żywnościowymi, doprowadziły do zmian w tym sektorze. Spowodowało to szybszy rozwój rolnictwa ekologicznego w kraju jak i na całym świecie. Jest on jednak zróżnicowany i najszybciej przebiega w krajach zamożniejszych, gdzie istnieje duży ruch społeczny związany z promowaniem zdrowego i ekologicznego stylu życia. Dodatkowo na zwiększenie zainteresowania produktami ekologicznymi oprócz, większej świadomości konsumentów i naturalnego dążenia do poprawy poziomu zdrowia, wpłynęła również częściowa utrata zaufania jakiejś ich części do sektora produkcji żywności standardowymi metodami. Takie negatywne postrzeganie przez konsumentów całego łańcucha produkcji żywności nastąpiło mimo coraz doskonalszego i skuteczniejszego systemu nadzoru nad jego bezpieczeństwem. Przyczyniły się do tego kryzysy związane z naruszeniem prawa żywnościowego, w tym paszowego. Jak wskazuje EUROSTAT, w Europie w roku 2011, krajami o największym procentowo areale certyfikowanych upraw ekologicznych względem pozostałych, są w kolejności: Austria (19%), Szwecja (15,7%), Estonia (14,1%) i Czechy (13,1%). Polska (4%) plasuje się nieco poniżej średniej europejskiej, która wyniosła w 2011 roku 5,4%. W naszym kraju 2011 r. największy odsetek, tj. 38,2% powierzchni certyfikowanych ekologicznych upraw stanowiły łąki i pastwiska. Na drugim miejscu znajdowały się uprawy roślin na paszę, które zajmowały 28,5% użytków rolnych, a w 2012 roku było to już 33,7%. Grunty przeznaczone pod zboża zajmowały 18,1% ekologicznych użytków rolnych. Pozostałe grupy upraw zajmowały łącznie 15,2% ekologicznych użytków rolnych w 2011 i 12,3% w roku 2012. Z powyższych danych wynika duże zainteresowanie rolników produkcją ekologicznych certyfikowanych pasz objętościowych i materiałów paszowych. Jednocześnie dotąd mało jest zarejestrowanych producentów certyfikowanych ekologicznych mieszanek paszowych. Niedobór taki zastępowany jest importem z innych krajów UE. Stwarza to pewną barierę w krajowej, tańszej ekologicznej produkcji zwierzęcej. Obowiązujące przepisy prawne wskazują na powiązania ekologicznej produkcji zwierzęcej z produkcją w tym samym gospodarstwie pasz. Stosując taką formę działalności nie można wyjść poza pewien etap produkcji i jednocześnie odpowiedzieć na zapotrzebowanie konsumentów. Jednocześnie można popełnić błędy żywieniowe, które spowodują pogorszenie dobrostanu hodowanych zwierząt. Najłatwiejsza pod tym względem jest hodowla bydła skorelowana z posiadaniem pastwisk i własną produkcją pasz objętościowych i kiszonek, co widać w ilości wydawanych certyfikatów w Polsce na tego rodzaju produkcję. Podstawowym aktem prawnym obowiązującym w UE i regulującym zasady postępowania w rolnictwie ekologicznym jest Rozporządzenie Rady (WE) nr 834/2007 z dnia 28 czerwca 2007 r. w sprawie produkcji ekologicznej i znakowania produktów ekologicznych i uchylające rozporządzenie (EWG) nr 2092/91 (Dz.U. L 189, 20.7.2007 z późn. zm.). Rozporządzenie to wprowadza szereg definicji. Jedną z nich jest określenie „produkcji ekologicznej” oznaczającej stosowanie metody produkcji zgodnej z zasadami określonymi w omawianym rozporządzeniu na wszystkich etapach produkcji, przygotowania i dystrybucji. Etapy te obejmują wszelkie czynności począwszy od produkcji wstępnej produktu ekologicznego, aż do przechowywania, przetwarzania, transportu, sprzedaży lub zaopatrzenia ostatecznego konsumenta, jak również – w stosownych przypadkach – znakowanie, reklamę, import, eksport oraz działania podwykonawcze. Najczęściej w naszym kraju, jak również w innych, budzi kontrowersje sprawa znakowania, reklamy oraz używania odpowiedniego nazewnictwa przez podmioty niespełniające wymagań certyfikowanej produkcji ekologicznej. Wątpliwości takie wynikają z chęci użycia w nazwach produktu lub nazwie przedsiębiorstwa zwrotów „eko” lub „bio”, których stosowanie może nastąpić wyłącznie po spełnieniu odpowiednich wymagań i certyfikacji danego obszaru działalności. Z wytwarzaniem wszelkich produktów ekologicznych, w tym pasz, związany jest system certyfikacji. Jednostka certyfikująca zdefiniowana jest jako niezależna, prywatna strona trzecia, dokonująca inspekcji i certyfikacji w zakresie produkcji ekologicznej zgodnie z przepisami niniejszego rozporządzenia. Organ kontroli lub jednostka certyfikująca musi przeprowadzić fizyczną kontrolę wszystkich podmiotów gospodarczych działających w omawianym obszarze przynajmniej raz w roku. W czasie takiej wizyty instytucje te mogą pobierać próbki do testowania obecności produktów niedozwolonych w produkcji ekologicznej lub celem sprawdzenia technik produkcji niezgodnych z zasadami produkcji ekologicznej. Próbki można także pobierać i analizować celem wykrycia ewentualnego zanieczyszczenia produktami niedozwolonymi w produkcji ekologicznej. Jednakże, analizy takie odpowiednie organa mają prawo przeprowadzić poza wizytami kontrolnymi w przypadku podejrzenia zastosowania produktów niedozwolonych w produkcji ekologicznej. Ponadto organ kontroli lub jednostka certyfikująca przeprowadzają z reguły niezapowiedziane wyrywkowe wizyty kontrolne w oparciu o ogólną ocenę ryzyka niezgodności z zasadami produkcji ekologicznej, z uwzględnieniem przynajmniej wyników poprzednich kontroli, ilości produktów objętych kontrolą oraz ryzyka zamiany produktów. Wskazuje się, aby ekologiczna produkcja zwierzęca winna być z zasady związana z użytkami rolniczymi, odpowiednimi wieloletnimi systemami płodozmianu i żywieniem zwierząt ekologicznymi paszami, wytworzonymi przez dane gospodarstwo lub przez sąsiadujące z nim gospodarstwa ekologiczne. Jednocześnie dopuszcza się stosowanie w pewnym zakresie produkowanych przemysłowo pasz ekologicznych, co jest obwarowane przez szereg obostrzeń, które zgodnie z art. 19, Rozporządzenia Komisji (WE) nr 889/2008 z dnia 5 września 2008 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wdrażania rozporządzenia Rady (WE) nr 834/2007 w sprawie produkcji ekologicznej i znakowania produktów ekologicznych w odniesieniu do produkcji ekologicznej, znakowania i kontroli. Trzymanie jakichkolwiek zwierząt gospodarskich w warunkach, które mogą prowadzić do anemii, lub stosowanie diety powodującej taki skutek jest zabronione. Ogólne zasady dotyczące przetwarzania/produkcji przetworzonych pasz ekologicznych określono w art. 7 Rozporządzenia nr 834/2007. Wytwarzanie takich pasz powinno się odbywać z ekologicznych materiałów paszowych, chyba, że dany materiał paszowy nie jest dostępny na rynku w postaci ekologicznej. Należy ograniczyć do minimum stosowanie dodatków paszowych oraz substancji pomocniczych w przetwórstwie i tylko na wypadek istotnej potrzeby technologicznej lub zootechnicznej lub do szczególnych celów żywieniowych. Nie można stosować do produkcji substancji i metod przetwarzania mogących wprowadzać w błąd w kwestii prawdziwej natury danego produktu. Produkcja paszy powinna być dokonywana najlepiej przy zastosowaniu właściwych metod biologicznych, mechanicznych i fizycznych. Nie można stosować do skarmiania zwierząt organizmów genetycznie zmodyfikowanych (GMO), jak i materiałów substancji wyprodukowanych przez te organizmy. Oprócz systemu kontroli ustanowionego w oparciu o przepisy omawianych rozporządzeń, dodatkowo dla sektora produkcji pasz ekologicznych muszą być ustanowione szczegółowe środki kontroli oparte o rozporządzenie (WE) nr 882/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie kontroli urzędowych przeprowadzanych w celu sprawdzenia zgodności z prawem paszowym i żywnościowym oraz regułami dotyczącymi zdrowia zwierząt i dobrostanu zwierząt. W Polsce określono właściwość organów administracji publicznej i zadania wynikające z omówionych unijnych aktów prawnych. Zawiera je Ustawa z dnia 25 czerwca 2009 r. o rolnictwie ekologicznym wraz z rozporządzeniami wykonawczymi. Dokumenty te zostały w ostatnim czasie poddane przeglądowi i zaktualizowane, głównie pod kątem uściślenia kompetencji laboratoriów urzędowych i referencyjnych dla odpowiednich zakresów działalności. Zgłoszenie podjęcia działalności w dziedzinie produkcji ekologicznej, w tym pasz, przyjmują wyznaczone jednostki certyfikujące. Obecnie jest ich 10. Działają w zakresie udzielonego im upoważnienia wydanego przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi i są zobowiązane do przeprowadzania kontroli oraz wydawania i cofania certyfikatów zgodności w rolnictwie ekologicznym. Jednostką, która sprawuje nadzór nad jednostkami certyfikującymi oraz nad produkcją ekologiczną, jest Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych (IJHARS).  W ramach nadzoru nad jednostkami certyfikującymi i nadzoru nad produkcją ekologiczną IJHARS współpracuje z:

  •  Inspekcją Handlową w zakresie wprowadzania do obrotu detalicznego ekologicznych żywych lub nieprzetworzonych produktów rolnych oraz przetworzonych produktów rolnych przeznaczonych do spożycia,
  •  Inspekcją Weterynaryjną w zakresie nadzoru nad produkcją pasz ekologicznych i żywności pochodzenia zwierzęcego,
  •  Państwową Inspekcją Ochrony Roślin i Nasiennictwa – w zakresie wegetatywnego materiału reprodukcyjnego i nasion do celów uprawy,
  •  Polskim Centrum Akredytacji – organem akredytującym jednostki certyfikujące.

Inspekcja Weterynaryjna w zakresie nadzoru nad produkcją pasz ekologicznych, w porozumieniu z JHARS kontroluje obszary związane z wytwarzaniem pasz na własne potrzeby, stosowaniem pasz w żywieniu zwierząt i wytwarzaniem pasz przemysłowych. Określenie zakresu badań wynikających z wymogów rozporządzenia 882/2004 oraz ustanowienie laboratoriów urzędowych i krajowych laboratoriów referencyjnych jest obecnie przedmiotem prac legislacyjnych. W obszarze nadzoru nad bezpieczeństwem pasz ekologicznych, dotąd istnieje wiele wątpliwości. Wynika to również z określonej wiedzy pracowników jednostek certyfikujących, którzy decydują o zakresie badań w odniesieniu do kontrolowanych podmiotów, oraz kwalifikacji odpowiednich obszarów produkcji ekologicznej. Prace w tym zakresie, są konieczne ze względu na coraz silniej rozwijający się sektor produkcji ekologicznej oraz istniejące wymogi prawa unijnego.

 

Słowa kluczowe: pasze ekologiczne, rolnictwo ekologiczne, kontrole urzędowe.

Keywords: organic feeds, organic agriculture, official control.