twitter

image1 image1 image1 image1

Zagrożenie zdrowia ludzi związane  z dioksynami w paszy dla zwierząt

Jadwiga Piskorska-Pliszczyńska

Szacunki dotyczące narażenia ludzi na toksyczne działanie dioksyn poprzez żywność wskazują, że w znacznej części pokarmu europejskiej populacji ludności  przekroczona jest dopuszczalna dawka tygodniowa (TWI), oszacowana przez Komitet ds. Żywności na 14 pg TEQ/kg mc/tydzień. W niektórych krajach, dla pewnych grup ludności, ryzyko narażenia może być jeszcze większe ze względu na szczególne nawyki żywieniowe (rybacy, myśliwi). Wysoki potencjał toksyczny dioksyn (wpływ na rozrodczość i rozwój osobniczy, uszkodzenia systemu odpornościowego, interferencja w działanie hormonów, kancerogenność) czyni ich obecność w żywności zagrożeniem zdrowia ludzi.

Środki spożywcze pochodzenia zwierzęcego są głównym źródłem narażenia ludzi na dioksyny (ponad 80%), zaś ich jakość jest bezpośrednio związana z zanieczyszczeniem dioksynami pasz dla zwierząt. Po spożyciu zanieczyszczonej tymi związkami paszy, w wyniku bioakumulacji, lipofilne dioksyny  gromadzone są w tkankach zwierząt służących do produkcji żywności. Nawet wyjątkowo niski poziom dioksyn w paszach może stać się źródłem znacznych, nie akceptowalnych poziomów dioksyn w żywności, takiej jak mięso, jaja oraz mleko i jego przetwory. Dlatego ograniczenie niepożądanych zanieczyszczeń w paszach jest krokiem podstawowym, decydującym o zmniejszeniu dawki dioksyn pobieranej wraz z żywnością przez człowieka oraz o bezpieczeństwie żywności.

Głównym celem polityki UE w dziedzinie bezpieczeństwa żywności jest zapewnienie jak najlepszej ochrony zdrowia ludzkiego. Zmniejszenie ekspozycji populacji Europejczyków na toksyczne działanie dioksyn, stało się nadrzędnym celem strategii UE w zakresie dioksyn i związków pokrewnych wdrażanej  od roku 2000.  Nazwa „dioksyny” jest uproszczonym określeniem dla strukturalnie i chemicznie pokrewnej rodziny związków chemicznych, polichlorowanych dibenzo-p-dioksyn (PCDD) i polichlorowanych dibenzofuranów (PCDF) oraz dioksynopodobnych PCB (dl-PCB) o podobnych do dioksyn właściwościach toksycznych. Istnieje 419 izomerów i kongenerów należących do tej grupy, ale tylko 29 z nich posiada silne właściwości toksyczne i stanowi zagrożenie dla zdrowia. Tak więc termin „dioksyny”, odnosi się do trzech grup związków o podobnej strukturze chemicznej, aktywności biologicznej i wspólnym mechanizmie działania toksycznego i w tym znaczeniu termin „dioksyny” jest używany w tej pracy.

Dioksyny i związki dioksynopodobne, generowane w różnorodnych przemysłowych procesach spalania oraz pochodzące z innych źródeł, poprzez karmę dla zwierząt wnikają do łańcuchu żywieniowego człowieka w sposób bezpośredni i pośredni. Uwalniane do powietrza dioksyny osiadają na roślinach i wodzie, skąd pobierają je zwierzęta lądowe i wodne wraz z pożywieniem i gromadzą je w swoich organizmach.

Dioksyny, zarówno produkty uboczne procesów chemicznych, awarii przemysłowych  jak i pochodzące ze środowiskowych rezerwuarów (gleba, osady, wysypiska śmieci itp.),  a także ze stosowania  nawozów i pestycydów są  zatrzymywane na powierzchni roślin oraz  w otaczającej glebie i osadach dennych. Oprócz depozycji dioksyn przenoszonych poprzez transport powietrzny, który prowadzi do zanieczyszczenia gleby, roślin, łąk i pastwisk są jeszcze inne ich źródła w paszach. Nawożenie pól osadami pościekowymi, skażone mineralne składniki paszowe, erozja ze skażonych gleb i wysypisk, powodzie przenoszące zanieczyszczone osady denne stają się pośrednim źródłem dioksyn w materiałach paszowych. Ze względu na trwałość dioksyn i związków pokrewnych w środowisku, wysoki stopień zanieczyszczenia gleb i osadów dennych, można się spodziewać, że problem dioksyn będzie  powtarzał się w przyszłości. Dlatego obowiązkowi monitorowania żywności towarzyszy monitorowanie materiałów paszowych i pasz, co pozwala ustalić składniki pasz stanowiące źródło dioksyn w łańcuchu żywieniowym. Z krajowych badań urzędowych pasz prowadzonych od 2004 roku przez PIWet-PIB w Puławach wynika, że głównym źródłem dioksyn i dl-PCB są mączki rybne oraz wadliwie przygotowywane materiały paszowe (np. suszone nad otwartym ogniem odpady piekarnicze, kukurydza).

Toteż w rolnictwie i przemyśle paszowym wysiłki należy skupiać na środkach i metodach, które minimalizują zanieczyszczenia dioksynami, zwłaszcza w aspekcie bezpieczeństwa żywności i zdrowia ludzi. Nawet małe ilości wysoce szkodliwych dioksyn są przyczyną poważnych  problemów ekonomicznych i  społecznych.