twitter

image1 image1 image1 image1

Jakość i bezpieczeństwo dodatków paszowych na przykładzie kokcydiostatyków

Teresa Szprengier-Juszkiewicz

Stosowanie dodatków w żywieniu zwierząt w krajach UE reguluje rozporządzenie (WE) nr 1831/2003 Parlamentu Europejskiego i Rady. Zasady wykonania tego rozporządzenia zostały ustanowione na mocy rozporządzenia Komisji (WE) Nr 429/2008. Obejmują one wymagania dotyczące zakresu badań dodatków paszowych, przeprowadzonych i opisanych w dokumentacji składanej w celu ich autoryzacji. Wymagania te, uszeregowane w 5 sekcjach dokumentacji dotyczą wszystkich grup (kategorii) dodatków paszowych w zakresie stosownym do charakterystyki substancji czynnych, procesu produkcyjnego, właściwości fizykochemicznych, warunków stosowania i metod analizy. Kolejne sekcje dokumentacji dotyczą odpowiednio badań dotyczących nieszkodliwości i bezpieczeństwa (3 sekcja), skuteczności dodatku (4 sekcja) oraz projekt planu monitorowania następującego po wprowadzeniu do obrotu (5 sekcja). Szczegółowe wymagania, którym podlega dokumentacja opisane są w załączniku do rozporządzenia oraz odpowiednich wytycznych EFSA, Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności. Urząd ten opiniuje wniosek i przekazuje do dalszego postępowania do Komisji (WE), a ta podejmuje decyzję o udzieleniu zezwolenia, ważnego w całej Wspólnocie przez 10 lat (z możliwością odnowienia po tym czasie na opisanych zasadach).

Przedstawione, dla przypomnienia, zasady dopuszczania do stosowania dodatków paszowych precyzują bardzo dokładnie wszystkie elementy składające się na ich jakość i bezpieczeństwo stosowania. Mimo to jednak, w praktyce dochodzi wielokrotnie do odstępstw od założonych procedur lub „rozminięcia się” z oczekiwanymi wynikami. Istnieje wówczas potrzeba uzupełniania wymagań dotyczących postępowania lub ich korygowania. Elementem zapewniającym słuszność podejmowanych (korygowanych) decyzji jest postępowanie z uwzględnieniem zasad analizy ryzyka (omawianych w innych wystąpieniach na tej Konferencji).

W prezentacji przedstawione zostaną różne problemy z dziedziny jakości i bezpieczeństwa stosowania kokcydiostatyków, substancji farmakologicznie czynnych, przypisanych do kategorii dodatków zootechnicznych. Należy do nich 11 kokcydiostatyków, należących zwyczajowo do dwu grup: antybiotyków jonoforowych, do których należy sześć wytwarzanych w drodze fermentacji substancji (sól sodowa monenzyny, sól sodowa lazalocydu, sól amonowa maduramycyny, narazyna, sól sodowa salinomycyny oraz sól sodowa semduramycyny) oraz kokcydiostatyków chemicznych (syntetycznych): dekokwinat, chlorowodorek robenidyny, halofuginon, diklazuril oraz nikarbazyna.

Duża skala zastosowania (około 86% pasz dla kurcząt brojlerów, 97% pasz dla indyków i 45% pasz podawanych królikom zawiera kokcydiostatyki, IFAH 2006) oraz zakwalifikowanie kokcydiostatyków do grupy dodatków paszowych jest przyczyną wielu problemów związanych z bezpieczeństwem ich stosowania. Dotyczy to zarówno bezpieczeństwa dla pacjenta (zwierząt), jak i człowieka (ludzi, konsumentów) oraz środowiska.

Ze względu na różnice w toksyczności niektórych kokcydiostatyków dla różnych gatunków, obserwuje się przypadki zatruć zwierząt na skutek podania zanieczyszczonej paszy (również zwierząt innych niż docelowe). Od szeregu lat w różnych krajach UE zdarzają się przypadki zanieczyszczenia pasz kokcydiostatykami i występowania ich pozostałości w tkankach zwierząt i jajach. Budzi to zrozumiałe zaniepokojenie konsumentów. W związku z przenikaniem kokcydiostatyków wraz z odchodami do środowiska (np. wraz z pomiotem drobiowym stosownym jako nawóz), problematycznym staje się wpływ na organizmy żyjące w wodzie i glebie, a także przechodzenie kokcydiostatyków do roślinnych produktów żywnościowych.

Na podstawie wieloletnich obserwacji, doświadczeń oraz przeprowadzonej przez EFSA analizy uznano, że pewien stopień zanieczyszczenia pasz jest niemożliwy do uniknięcia ze względów technologicznych i ekonomicznych. Z tego powodu ustalono maksymalne limity (ML) zawartości kokcydiostatyków w paszach innych niż docelowe (dyrektywa 2009/8/EC).  Limity te są niższe od limitów ustalonych na podstawie oceny ryzyka i powiązanych z akceptowalnym dziennym pobraniem, co potwierdza, że powinny zapewnić bezpieczeństwo stosowanych pasz. W rzeczywistości jednak, przynajmniej w przypadku niektórych kokcydiostatyków, obserwowana jest sytuacja, że podawanie kurom nioskom paszy zanieczyszczonej określonymi kokcydiostatykami w stężeniach poniżej wartości ML (a więc dopuszczonych do stosowania) skutkuje wystąpieniem pozostałości w jajach przekraczających wartości ML dla żywności.

Ustalone wartości ML, zarówno dla pasz jak i żywności (rozporządzenie EC 129/2009), stanowią kryteria analityczne dla laboratoryjnej kontroli zanieczyszczeń pasz i żywności kokcydiostatykami. Wiąże się to z koniecznością opracowywania i walidowania nowych metod stosowanych do oznaczania kokcydiostatyków w paszach i żywności, oraz utrzymywania laboratoriów urzędowych, mogących wykonywać badania diagnostyczne skażeń kokcydiostatykami.