twitter

image1 image1 image1 image1

Znaczenie normalizacji dla kontroli jakości pasz

Waldemar Korol, Bożena Nogalska

Działalność normalizacyjna Polskiego Komitetu Normalizacyjnego (PKN) prowadzona jest głównie w komitetach technicznych. Na rzecz branży paszowej działa Komitet Techniczny (KT) nr 40 ds. Pasz. KT realizują cele wymienione w art. 3 ustawy z dnia 12 września 2002 r. o normalizacji (Dz. U. Nr 169, poz. 1386 z późn. zm.) poprzez opracowywanie norm w określonych dziedzinach (branżach) i udział w pracach międzynarodowych oraz europejskich organizacji normalizacyjnych (Schweitzer, 2011).

Zgodnie z procedurą opracowaną przez Polski Komitet Normalizacyjny (PKN), KT opracowują Polskie Normy (PN) i uczestniczą w pracach nadzorowanych przez PKN. W szczególności KT przygotowują plany działania i programy prac normalizacyjnych, ustalają źródła finansowania i planowanie kosztów prac w KT, uczestniczą w europejskiej (CEN -  Comité Européen de Normalisation) i międzynarodowej (ISO – International Organization for Standardization) współpracy. Współpraca z CEN i ISO polega na opiniowaniu projektów norm europejskich EN i ISO oraz uzgadnianiu stanowiska krajowego do tych projektów.

W ramach prac KT uzgadniane są projekty PN. KT wnioskuje o zatwierdzanie i wycofywanie PN. Do zadań KT należy też interpretacja postanowień PN i innych dokumentów normalizacyjnych, opiniowanie projektów PN na wniosek innych KT,  uzgadniania projektów PN o tematyce dotyczącej kilku KT, nadzór nad aktualnością zbioru PN przypisanego do danego KT.

KT nr 40 współpracuje z Komitetem Technicznym CEN/TC nr 327 – Pasze.  CEN/TC nr 327, który realizuje zlecenie Komisji Europejskiej w zakresie opracowania norm na badanie składników pokarmowych pasz, dodatków paszowych i substancji niepożądanych i szkodliwych. Znajomość planów prac normalizacyjnych jest istotna dla laboratoriów urzędowego nadzoru krajów UE, w tym także dla laboratoriów Zakładów Higieny Weterynaryjnej ZHW upoważnionych do badania pasz w kraju w ramach urzędowego nadzoru. Normy czynnościowe na badanie pasz zajmują wysoką, drugą pozycję w strukturze metod badania pasz w ramach urzędowego nadzoru, o której mowa w rozporządzeniu 882/2004 (cztery stopnie kaskady:  1- metody oficjalne wg rozporządzenia KE nr 152/2009; 2 – metody wg norm EN, ISO, PN; 3 – uznane metody sprawdzone w badaniach międzylaboratoryjnych np. AOAC. VDLUFA;  4 – metody zwalidowane w laboratorium). Normy w tej strukturze są wymienione tuż za oficjalnymi metodami badania pasz zamieszczonymi w załączniku rozporządzenia Komisji nr 152/2009.  Od roku 2002 Komisja Europejska nie wydaje oficjalnych metod badania pasz w formie dyrektyw. Dlatego Komisja Europejska zleca okresowo do CEN/TC nr 327 opracowanie norm czynnościowych na badanie pasz, dostosowanych do wymagań prawa paszowego, uwzględniających bieżące potrzeby w zakresie oceny bezpieczeństwa (substancje niepożądane i szkodliwe) i jakości handlowej pasz ( np. badanie autoryzowanych dodatków paszowych).

Podstawą tworzenia planów badania pasz w ramach urzędowej kontroli są obowiązujące przepisy i zawarte w nich wymagania oraz ocena ryzyka w odniesieniu do badanego czynnika na danym obszarze (np. na terenie kraju, województwa). Prace CEN/TC 327, wykonywane na zlecenie Komisji Europejskiej,  odpowiadają tym wymaganiom i mogą być brane pod uwagę przy wyborze kierunków badań, w których wykonywaniu specjalizuje się dane laboratorium i przy podejmowaniu innych działań, np. decyzji dotyczących zakupu aparatury badawczej.

Zbiór norm związanych z działalnością KT nr 40 ds. Pasz liczy 56 norm w języku polskim i jest dostępny na stronie PKN www.pkn.pl   sklep  wyszukiwanie produktów. Pasze dla zwierząt posiadają symbol 65.120, który należy umieścić w wyszukiwarce. Pełny zbiór  zawiera 72 dokumenty, z których 16 dostępnych jest w wersji oryginału (w języku angielskim) a jedynie tytuł normy jest w języku polskim.

Normy planowane do ustanowienia w roku 2012 jako PN identyczne z oryginałem dotyczącą badania deoksyniwalenolu (PN-EN 15791:2009), ochratoksyny A, (PN-EN 16007:2011), azotu metodą Kjeldahla z wykorzystaniem automatycznego zestawu do mineralizacji i destylacji z parą wodną (PN-EN ISO 5983-2:2009) i stosowania spektrometrii bliskiej podczerwieni w badaniu pasz, ziarna zbóż i produktów przemiału (PN-EN ISO 12099:2010). Wybór tych norm wynikał z oceny potrzeb (dwie pierwsze to normy mandatowe KE) i ostrożnej oceny możliwości finansowych ich realizacji.

W programie prac KT nr 40 ds. Pasz jest aktualnie 13 projektów norm w ramach realizowanych tematów normalizacyjnych, znajdujących się  w końcowym stadium prac. Prace te będą kontynuowane w roku 2012 (tab. 3) ponieważ większość norm EN jest na etapie projektu. W roku 2012 zostanie przyjęta norma na oznaczanie zearalenonu (PN-EN 15792), która została przetłumaczona na język polski i jest w trakcie postępowania normalizacyjnego (II połowa 2012 r.).

Zakres prac CEN/TC 327 wynika z porozumienia pomiędzy Komisją Europejską (KE) a Europejskim Komitetem Normalizacyjnym (CEN) i jest bezpośrednio związany z wymaganiami przepisów „prawa paszowego” UE. Zalecenia dyrektyw i rozporządzeń związanych z produkcją pasz i żywieniem zwierząt, są możliwe do sprawdzenia przy użyciu metod badań. Podstawowe zalecenia zawarte są w rozporządzeniu 767/2009 w sprawie wprowadzania na rynek i stosowania pasz, dyrektywie 2002/32/WE w  sprawie niepożądanych substancji w paszach zwierzęcych, rozporządzeniu 183/2005 w sprawie higieny pasz i w rozporządzeniu 1831/2003 w sprawie dodatków paszowych.

Podstawą upoważnienia CEN do opracowania norm metodycznych w zakresie badania pasz jest Rozporządzenie 882/2004/EC Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004  roku w sprawie kontroli urzędowych przeprowadzanych w celu sprawdzenia zgodności z prawem paszowym i żywnościowym, oraz regułami dotyczącymi zdrowia zwierząt i dobrostanu zwierząt.

W latach 2012-2016 w pracach CEN, w porozumieniu z Komisją Europejską, przyjęto listę priorytetów, na której umieszczono 27 zadań dotyczących metod badań substancji czynnych dodatków paszowych oraz substancji niepożądanych i szkodliwych występujących w paszach. Zadania te są priorytetowe również na poziomie krajów UE, przy czym współpraca na poziomie kraju członkowskiego jest realizowana pomiędzy organem odpowiedzialnym za funkcjonowanie „prawa paszowego” (np. MRiRW) a krajowym podmiotem normalizacyjnym (np. PKN).

W związku z restrukturyzacją działalności PKN w 2012 r. każdy KT jest zobowiązany do opracowania do końca roku planu działania wg nowych zasad jako podstawowego dokumentu pracy KT, zwanego „biznes planem KT” w zakresie normalizacji. Plan działania KT powinien zawierać zwięzły opis bieżącego stanu prac normalizacyjnych w kontekście ważnych potrzeb biznesowych, technologicznych, środowiskowych i społecznych w dziedzinie, którą zajmuje się KT (biznes plan).  PKN opracował instrukcję Z2-I2 tworzenia takiego planu. Podano w niej szczegółowy przebieg postępowania. W tworzonym nowym systemie informatycznym PKN dostępna będzie aplikacja w postaci szablonu do opracowania planu (Kochańska, 2011). Plany działania opracowują także międzynarodowe organizacje normalizacyjne jak CEN (CEN - Business Plan TC) czy ISO (ISO- Business Plan TC) dla własnych Komitetów Technicznych TC (Technical Commitee).

Biznes plan ma być przede wszystkim dokumentem służącym do  pozyskiwania środków zewnętrznych na finansowanie przedsięwzięć normalizacyjnych. Ponieważ dla potencjalnego inwestora biznes plan jest pierwszym, pisemnym dokumentem wspierającym propozycje finansowania, dlatego musi być sprecyzowany w sposób przekonywujący i jasny. Można zadać pytanie dlaczego tworzony jest biznes plan w normalizacji ? Odpowiedzią może być zwrócenie uwagi, że normalizacja jest jednym z narzędzi rozwoju gospodarczego, działa na rynku, tworzy koszty, zwykle jest grupa podmiotów zainteresowanych normalizacją (Kochańska, 2011).

Jeżeli spojrzymy na to zadanie z perspektywy określonych potrzeb, np. potrzeby doprecyzowania wymagań w zakresie jakości handlowej dla „soli spożywczej” czy „soli paszowej” i jeżeli będą tym zainteresowani producenci i odbiorcy, nie ma przeszkód aby opracować takie wymagania na poziomie PN. Brak określonych standardów (norm) może sprzyjać negatywnym zdarzeniom (np. „afera solna”). Z kolei strony zainteresowane opracowaniem wymagań i ich wydaniem w postaci PN mogą być skłonne pokryć koszty wydania normy (źródło środków dla KT) i posługiwania się znakiem PN (źródło środków dla PKN).

Z kolei stroną zainteresowaną wydaniem norm EN na badania substancji niepożądanych i szkodliwych czy substancji czynnych dodatków paszowych w wersji krajowej jako PN może być MRiRW, wspomagając finansowo działalność odpowiedniego KT. Biznes plan KT powinien identyfikować te obszary działania, które są ważne dla producentów, odbiorców produktów, instytucji odpowiedzialnych za bezpieczeństwo produktów dla konsumenta, ochronę środowiska.

W podsumowaniu należy podkreślić, że celem prezentowanej pracy było przedstawienie aktualnej działalności normalizacyjnej KT nr 40 ds. Pasz, planu prac CEN/TC 327 – Pasze oraz podstawowych danych nt. tworzenia „biznes planu” przez KT. Przedstawiona działalność KT nr 40 ds. Pasz w zakresie współpracy z CEN/TC 327 – Pasze, może być wykorzystana na potrzeby oceny jakości i bezpieczeństwa pasz zarówno przez producentów pasz w ramach kontroli wewnętrznej jak też, w ramach urzędowej kontroli pasz, przez laboratoria upoważnione do urzędowego badania pasz. Przy opracowaniu „biznes planu” KT nr 40 ds. Pasz powinna być nawiązana  współpraca z producentami pasz i ich reprezentacją (Izba Zbożowo-Paszowa). Należy także ocenić możliwości wsparcia finansowego działalności KT nr 40 ds. Pasz w obszarze metod badania pasz związanych z egzekwowaniem wymagań „prawa paszowego” ze strony MRiRW.