twitter

image1 image1 image1 image1

Substancje niedozwolone w paszach i żywności pochodzenia zwierzęcego

Andrzej  Posyniak

Intensywna produkcja żywności związana jest ze wzrostem zapotrzebowania na różne substancje aktywnie oddziaływujące na organizm zwierzęcy. Substancje te, w świetle obowiązujących przepisów, mogą być legalnie wykorzystywane do celów terapeutycznych czy też profilaktycznych, ale jest też dość duża grupa substancji aktywnych farmakologicznie, które mogą być nielegalnie wykorzystywane między innymi dla przyspieszenia wzrostu i masy ciała zwierząt. Wyniki badań toksykologicznych jednoznacznie wskazują, że stosowanie tych substancji może stanowić potencjalne źródło zagrożenia dla zdrowia i dobrostanu zwierząt, lekarzy weterynarii i ludzi obsługujących zwierzęta oraz konsumentów żywności zwierzęcego pochodzenia. Dla tego też substancje te nie uzyskały autoryzacji do stosowania u zwierząt, których produkty przeznaczone są do konsumpcji przez ludzi i w świetle obowiązujących przepisów obowiązuje „zero” tolerancji dla ich pozostałości w żywności.

Podstawową ocenę zagrożeń wynikających ze stosowania substancji aktywnych u zwierząt dokonuje się w oparciu o analizę ryzyka, a ściślej o szacowanie ryzyka, w którym po wielokierunkowych i długotrwałych badaniach toksykologicznych ustalana jest najniższa dawka niewywołująca szkodliwych skutków (NOAEL). Dla substancji wykazujących silne działania toksyczne (mutagenne, kancerogenne) nie daje się wyznaczyć NOAEL i dla tych substancji w dalszej kolejności nie można wyznaczyć akceptowanego dziennego pobrania (ADI) i maksymalnego limitu pozostałości (MRL), który jest podstawowym parametrem zabezpieczenie zdrowia konsumenta. Do grupy substancji, dla których nie udało się wyznaczyć wartości NOAEL należy zaliczyć między innymi hormonalne substancje anaboliczne, beta-agonistyczne substancje anaboliczne, chloramfenikol, substancje z grupy nitrofuranów i nitroimidazoli oraz chloropromazynę, tak więc są to substancje, których bezwzględnie nie wolno podawać wraz z paszą i wodą.

Dla innych substancji aktywnych farmakologicznie, głównie antybiotyków, udało się ustalić wartości ADI, a następnie MRL dla większości gatunków zwierząt i znacznej grupy produktów przez nie wytwarzanych (tkanki, mleko, jaja). Aktualny wykaz wszystkich weterynaryjnych produktów leczniczych, które uzyskały autoryzację został zebrany w Rozporządzeniu Komisji 37/2010, natomiast substancje bez autoryzacji zebrano w oddzielnym zestawieniu tego Rozporządzenia.

Należy jednak podkreślić, że nie dla wszystkich leków przeciwbakteryjnych stosowanych w praktyce weterynaryjnej wyznaczono wartości MRL dla wszystkich gatunków zwierząt lub dla wszystkich produktów zwierzęcych. Między innymi nie wyznaczono MRL dla fluorochinolonów czy też sulfonamidów w jajach, podobnie nie są wyznaczone wartości MRL dla doksycykliny i florfenikolu w mleku i w jajach, dlatego też substancje te traktowane są jako niedozwolone do stosowania u krów mlecznych i kur niosek i nie można ich podawać tym zwierzętom z wodą czy też z paszami.

Znaczna część przeciwbakteryjnych weterynaryjnych produktów leczniczych zyskała autoryzację do stosowania wraz z paszami i wodą (pasze lecznicze). Gdy stosowanie tych substancji odbywa się zgodnie z dobrą praktyką wytwarzania, dobrą praktyką hodowlaną i dobrą praktyką weterynaryjną, to wówczas substancje te nie stanowią zagrożenia dla zdrowia konsumentów. Czasami jednak zdarza się, że zasady dobrych praktyk nie są przestrzegane i wówczas mamy do czynienia z występowaniem niedozwolonych poziomów stężeń weterynaryjnych produktów leczniczych w produktach spożywczych zwierzęcego pochodzenia. Za przyczynę występowania niedozwolonych poziomów pozostałości należy uznać między innymi celowe lub niezamierzone błędy popełnione przez człowieka w trakcie stosowania u zwierząt leków z wodą lub paszami. Do najczęściej wymienianych zalicza się niedopatrzenia przy produkcji pasz leczniczych (złe wymieszanie lub niedokładne oczyszczenie urządzeń służących do przygotowania pasz). Kolejnym błędem jest nieuwzględnianie zaleceń producenta (przekraczanie dawki, nieprzestrzeganie czasów karencji lub podawanie innym gatunkom zwierząt niż tym, dla których są zalecane) lub też podawanie bez uzasadnienia pasz leczniczych zdrowym zwierzętom.

Mając na uwadze zabezpieczenie zdrowia konsumentów Wspólnota Europejska, podobnie jak inne międzynarodowe organizacje, wydaje dyrektywy regulujące użycie antybiotyków u zwierząt, których produkty przeznaczone są do konsumpcji. Efektem tych działań, między innymi jest zakaz stosowania w tuczu zwierząt antybiotykowych stymulatorów wzrostu, zakaz stosowania leków, których pozostałości mogłyby być niebezpieczne dla zdrowia konsumentów ze względu na silne działania toksyczne, ponadto wprowadzono obowiązek systematycznej kontroli pozostałości antybiotyków w produktach spożywczych.

Potencjalne zagrożenia zdrowia konsumentów mogą wystąpić wówczas, gdy pozostałości leków weterynaryjnych w żywności zwierzęcego pochodzenia będą występowały w stężeniach wyższych od uważanych za bezpieczne. Szczególnie niebezpieczne wydają się być działania alergiczne, które mogą pojawić się za sprawą obecności w żywności pozostałości penicylin, tetracyklin i sulfonamidów, gdyż wystąpienie tych efektów jest niezależne od stężenia.